Άρθρο του Αντιστρατήγου (ε.α.) Αντώνη Βασιλείου*.
1. Εισαγωγή.
Η σύρραξη στην Ουκρανία δεν αποτελεί απλώς άλλη μία περίπτωση παρατεταμένου πολέμου μεταξύ δύο εθνικών στρατών, αλλά σηματοδοτεί τη μετάβαση από τα παραδοσιακά δόγματα της συγκεντρωτικής ισχύος και των γραμμικών μετώπων προς έναν υψηλής τεχνολογίας, δικτυοκεντρικό και ασύμμετρο πόλεμο φθοράς. Η παρούσα ανάλυση εξετάζει συγκριτικά τα κύρια χαρακτηριστικά των συμβατικών πολέμων με αυτά του πολέμου στην Ουκρανία, σε ό,τι αφορά στα οπλικά συστήματα και την τακτική χρήση τους.
2. Οπλικά Συστήματα – Ανατροπή της Ιεραρχίας.
Στους συμβατικούς πολέμους, τα τεθωρακισμένα (MBTs), η αεροπορική ισχύς, το πυροβολικό και η μηχανοκίνητη προέλαση αποτελούσαν τη ραχοκοκαλιά των επιθετικών επιχειρήσεων. Οι δυνάμεις οργανώνονταν σε μεγάλους σχηματισμούς (μεραρχίες, σώματα στρατού), και οι αποφάσεις επικεντρώνονταν σε μεγάλες χειρουργικές προωθήσεις ή σε αμυντικά φράγματα με βαθιά εφεδρεία.
Στην Ουκρανία, παρατηρείται ανατροπή της κλασικής ιεραρχίας οπλικών μέσων:
Τα άρματα μάχης, τόσο ρωσικά όσο και δυτικά (T-90, Leopard 2, M1 Abrams), υφίστανται μαζικές απώλειες από φθηνά, μαζικά deployable FPV drones και φορητά αντιαρματικά (π.χ. Javelin). Σπανίως αναπτύσσονται ως αιχμή της επίθεσης – η χρησιμότητά τους έχει περιοριστεί σε υποστήριξη πεζικού και ψυχολογική επίδραση.
Το πυροβολικό έχει αναδειχθεί σε κυρίαρχο μέσο πυρός: η Ρωσία βασίζεται σε μαζικά βαλλιστικά και σωληνωτά συστήματα (Msta-S, Tornado-S), ενώ η Ουκρανία στηρίζεται σε κινητά και ακριβή συστήματα Δυτικής προέλευσης (Caesar, HIMARS, Archer).
Η αεροπορία παραμένει καθηλωμένη από ισχυρά αντιαεροπορικά συστήματα (S-300, NASAMS, IRIS-T), και αναπτύσσεται κυρίως για πλήγματα πίσω από το μέτωπο ή υπό αυστηρή κάλυψη.
Το πιο καθοριστικό στοιχείο είναι η ανάδειξη των μη επανδρωμένων συστημάτων (UAVs). Η χρήση τους εκτείνεται από τακτική αναγνώριση έως στρατηγική πλήξη υποδομών, και σε συνδυασμό με real-time πληροφορία αλλάζει ριζικά τη φύση της στοχοποίησης. Τα drones λειτουργούν ως πολλαπλασιαστές ισχύος, και συχνά αντικαθιστούν οργανικά τμήματα ISR και ακόμα και αεροπορικές αποστολές CAS.
3. Επιχειρησιακή Τακτική – Από τη Συγκέντρωση στην Ευελιξία.
Στον συμβατικό πόλεμο, η θεμελιώδης αρχή ήταν η συγκέντρωση ισχύος στο αποφασιστικό σημείο, η διατήρηση γραμμικών μετώπων και η προώθηση βάσει σχεδιασμένων αξόνων επιθέσεως. Η κίνηση υποστηριζόταν από την αεροπορία και το δίκτυο Διοικητικής Μέριμνας (ΔΜ) βασιζόταν σε προβλέψιμες ροές ανεφοδιασμού.
Αντίθετα, στην Ουκρανία, η ευελιξία, η αποκέντρωση και η ταχύτητα στην εκμετάλλευση πληροφοριών αποτελούν τα κρίσιμα στοιχεία επιτυχίας:
Οι μάχιμες μονάδες λειτουργούν σε τάγματα ή λόχους μικρής κλίμακας, με τοπική αυτονομία στην απόφαση, βάσει άμεσων δεδομένων που λαμβάνονται από UAVs.
Η λογική του πυροβολώ και τρέχω “shoot and scoot” στο πυροβολικό είναι κυρίαρχη. Η Ουκρανία μετακινεί συνεχώς τις μονάδες πυρός της για αποφυγή εντοπισμού μέσω ραντάρ counter-battery.
Η άμυνα σε βάθος και οι γραμμές άμυνας πολλαπλών στρωμάτων (π.χ. στην περιοχή Zaporizhzhia–Kharkiv) θυμίζουν περισσότερο στατική άμυνα Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά με σύγχρονα μέσα.
Η κυβερνοχώρος και ο ηλεκτρονικός πόλεμος (EW) λειτουργούν διαρκώς ως πεδίο αντιπαράθεσης: GPS jamming, ραδιοπαρεμβολές, και εντοπισμός βάσει RF signature είναι καθημερινή πρακτική.
Ένα από τα βασικά επιχειρησιακά διδάγματα είναι ότι η εναέρια και επίγεια επιτήρηση έχει “δημοκρατικοποιηθεί”, δηλαδή κάθε μαχητής στο πεδίο μπορεί να έχει εικόνα του αντιπάλου, και η κεντρική διοίκηση συχνά λειτουργεί ως κόμβος διαχείρισης πληροφοριών και όχι ως αποστολέας εντολών.
4. Διοικητική Μέριμνα και Στόχευση Υποδομών.
Η Διοικητική Μέριμνα υπήρξε ανέκαθεν βασικό στοιχείο κάθε πολέμου, αλλά στην Ουκρανία γίνεται στόχος άμεσου στρατηγικού πλήγματος. Και οι δύο πλευρές επιδιώκουν:
Καταστροφή κόμβων μεταφορών (σιδηροδρομικοί σταθμοί, αποθήκες, γέφυρες).
Παρεμβολές σε επικοινωνιακά δίκτυα και κόμβους διοίκησης/ελέγχου.
Στοχευμένα πλήγματα logistics με μακράς ακτίνας όπλα (Storm Shadow, Shahed drones, Iskander, κ.ά.).
Αυτό καθιστά αναγκαία την ανάπτυξη κινητών και διασκορπισμένων υποδομών, τόσο σε επίπεδο συντήρησης όσο και αποθήκευσης (π.χ. κινητές βάσεις υποστήριξης για F-16, mobile reloading units για HIMARS).
5. Συμπεράσματα και Επιχειρησιακά lessons learned
Ο πόλεμος στην Ουκρανία διδάσκει ότι η τεχνολογική ασυμμετρία και η ευέλικτη διοίκηση υπερισχύουν της μαζικής και γραμμικής ισχύος.
Συνοπτικά:
Η αεροπορική υπεροχή δεν είναι δεδομένη, ακόμα και για προηγμένους στρατούς.
Τα drones έχουν αντικαταστήσει ή συμπληρώσει πολλά παραδοσιακά στοιχεία (αναγνώριση, κρούση, ψυχολογικός πόλεμος).
Η δικτυοκεντρική διοίκηση και η πληροφοριακή κυριαρχία αποτελούν προϋπόθεση επιχειρησιακής επιτυχίας.
Η ΔΜ πρέπει να είναι ευκίνητη, κινητή και αποκεντρωμένη.
Το μέλλον ανήκει σε στρατούς που συνδυάζουν τακτική καινοτομία, τεχνολογική προσαρμοστικότητα και πληροφοριακή διαλειτουργικότητα.
Η μετάβαση από τον συμβατικό πόλεμο στον πόλεμο της πληροφορίας και της φθοράς είναι πλέον πραγματικότητα, και οι στρατοί που δεν προσαρμόζονται, κινδυνεύουν να επιχειρούν με δόγματα μιας άλλης εποχής και με μεγάλο ρίσκο επιχειρησιακής αποτυχίας.
* Ο Αντώνης Βασιλείου είναι Αντιστράτηγος ΜΧ (εα), Διπλωματούχος Πολιτικός Μηχανικός, MSc Επιχειρησιακός Ερευνητής, τ. Σύμβουλος ΟΑΣΕ επί Συμβατικών Εξοπλισμών και τ. Μελετητής των Συστημάτων Διοικήσεως και Ελέγχου Πληροφοριών του ΝΑΤΟ.