Γράφει ο Αντώνης Βασιλείου, Αντιστράτηγος (ε.α.)*.
Τα τελευταία χρόνια, η Τουρκία και το Κατάρ έχουν διαμορφώσει μια στενή στρατηγική συνεργασία που ξεπερνά τα παραδοσιακά όρια της διπλωματίας και της οικονομίας. Οι δύο χώρες έχουν συνδέσει τα συμφέροντά τους σε πολιτικό, ενεργειακό και ιδεολογικό επίπεδο, αποτελώντας έναν άξονα που προβάλλει μια εναλλακτική ισλαμική-συντηρητική προσέγγιση στη Μέση Ανατολή. Η συμμαχία αυτή έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις από άλλες αραβικές δυνάμεις, όπως η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και η Αίγυπτος.
Το Κατάρ, μια μικρή αλλά εξαιρετικά πλούσια χώρα χάρη στα τεράστια αποθέματα φυσικού αερίου, έχει χρησιμοποιήσει τον οικονομικό του πλούτο ως εργαλείο επιρροής. Μέσω επενδύσεων, χρηματοδοτήσεων και της διεθνούς παρουσίας του δικτύου Al Jazeera, το Εμιράτο έχει αποκτήσει σημαντική διπλωματική ισχύ.
Η Ντόχα έχει κατά καιρούς στηρίξει πολιτικά κινήματα που συνδέονται με την Μουσουλμανική Αδελφότητα, όπως στην Αίγυπτο, στη Λιβύη και στη Γάζα, επιδιώκοντας να αναδειχθεί ως προστάτης των «πολιτικών ισλαμικών ρευμάτων» έναντι των αυταρχικών αραβικών καθεστώτων. Αυτή η στάση προκάλεσε ρήξη με τους γείτονές του στον Κόλπο, οδηγώντας στην κρίση του 2017 και στον αποκλεισμό του Κατάρ από το Συμβούλιο Συνεργασίας του Κόλπου.
Η Τουρκία, υπό τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP), έχει ακολουθήσει μια εξωτερική πολιτική που συνδυάζει τον νεοοθωμανισμό με την στήριξη ισλαμιστικών κινημάτων. Η Άγκυρα επενέβη στρατιωτικά σε σειρά συγκρούσεων — από τη Συρία και τη Λιβύη μέχρι το Ναγκόρνο-Καραμπάχ — προβάλλοντας την εικόνα μιας δύναμης που υπερασπίζεται μουσουλμανικούς πληθυσμούς και συμφέροντα.
Η συνεργασία με το Κατάρ υπήρξε καθοριστική σε αυτό το πλαίσιο. Η Τουρκία διατηρεί στρατιωτική βάση της Τουρκίας στην Ντόχα (Base Tariq bin Ziyad), με περίπου 5.000 Τούρκους στρατιώτες, ενώ το Κατάρ παρείχε σημαντική οικονομική στήριξη στην τουρκική οικονομία, ιδίως μετά το 2018, όταν η τουρκική λίρα δέχθηκε πιέσεις από τις αγορές και τις αμερικανικές κυρώσεις.
Η σύμπλευση Τουρκίας–Κατάρ βασίζεται σε ένα κοινό αφήγημα: την προώθηση της πολιτικής ισλαμικής ταυτότητας ως εναλλακτικής στο μοντέλο των αυταρχικών ή δυτικόφιλων αραβικών καθεστώτων. Και οι δύο χώρες έχουν στηρίξει, πολιτικά ή οικονομικά, οργανώσεις και κινήματα που εντάσσονται σε αυτό το πλαίσιο, όπως η Χαμάς στη Γάζα ή ομάδες που συνδέονται με τη Μουσουλμανική Αδελφότητα στη Λιβύη και τη Συρία.
Αν και η υποστήριξη αυτή δεν σημαίνει άμεση εμπλοκή με τρομοκρατικές οργανώσεις, η γραμμή μεταξύ «πολιτικού ισλάμ» και ένοπλου εξτρεμισμού έχει συχνά θεωρηθεί ασαφής από τη διεθνή κοινότητα. Αυτό έχει οδηγήσει στη διεθνή καχυποψία απέναντι στις δύο χώρες, ιδιαίτερα από τη Σαουδική Αραβία, τα Εμιράτα και την Αίγυπτο, που θεωρούν πως η τουρκο-καταρινή επιρροή υπονομεύει την περιφερειακή σταθερότητα.
Η συμμαχία Τουρκίας και Κατάρ αποτελεί έναν από τους πιο χαρακτηριστικούς άξονες της σύγχρονης Μέσης Ανατολής: έναν συνδυασμό οικονομικής δύναμης και στρατιωτικής παρουσίας, ο οποίος στηρίζεται σε ιδεολογική και πολιτική ταύτιση γύρω από τον πολιτικό ισλαμισμό. Παρά τις πιέσεις και την κριτική που έχουν δεχθεί, οι δύο χώρες εξακολουθούν να ασκούν σημαντική επιρροή στις εξελίξεις από τη Συρία και τη Γάζα μέχρι το Κέρας της Αφρικής, διαμορφώνοντας ένα παράλληλο δίκτυο ισχύος απέναντι στους παραδοσιακούς αραβικούς πόλους.
* Ο Αντώνης Βασιλείου είναι Αντιστράτηγος ΜΧ (εα), Διπλωματούχος Πολιτικός Μηχανικός, MSc Επιχειρησιακός Ερευνητής, τ. Σύμβουλος ΟΑΣΕ επί Συμβατικών Εξοπλισμών και τ. Μελετητής των Συστημάτων Διοικήσεως και Ελέγχου Πληροφοριών του ΝΑΤΟ.