Άρθρο του Αντιστρατήγου (ε.α.) Αντώνη Βασιλείου*.
Τουρκία και Χαμάς. Δύο ονόματα που συχνά εμφανίζονται μαζί στον δημόσιο λόγο της Μέσης Ανατολής. Για τις ΗΠΑ, την ΕΕ και το Ισραήλ, η Χαμάς είναι τρομοκρατική οργάνωση. Για την Άγκυρα του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, όμως, αποτελεί «νόμιμο πολιτικό εκπρόσωπο» των Παλαιστινίων και «κίνημα αντίστασης».
Από την Άγκυρα στην Κωνσταντινούπολη
Η σχέση ξεκίνησε το 2006, όταν η Χαμάς κέρδισε τις παλαιστινιακές εκλογές. Ενώ η διεθνής κοινότητα επέβαλε αποκλεισμό, η Άγκυρα άνοιξε τις πόρτες της. Ο τότε επικεφαλής της οργάνωσης, Χαλίντ Μασάλ, έγινε δεκτός στην τουρκική πρωτεύουσα.
«Η Χαμάς είναι μέρος της παλαιστινιακής πραγματικότητας», τόνιζαν τότε Τούρκοι αξιωματούχοι.
Μετά την Αραβική Άνοιξη, πολλά στελέχη της οργάνωσης εγκαταστάθηκαν μόνιμα στην Κωνσταντινούπολη, μεταφέροντας εκεί κομμάτι της πολιτικής τους δραστηριότητας.
Το σημείο καμπής: Mavi Marmara
Το 2010, το επεισόδιο του Mavi Marmara άλλαξε τα πάντα. Η επίθεση Ισραηλινών κομάντος σε τουρκικό πλοίο που μετέφερε ακτιβιστές στη Γάζα βύθισε τις σχέσεις Τουρκίας–Ισραήλ σε βαθιά κρίση.
Από εκείνη τη στιγμή, η Άγκυρα υιοθέτησε ανοιχτά φιλοπαλαιστινιακή στάση, με τον Ερντογάν να καταγγέλλει το Ισραήλ ως «κράτος-τρομοκράτη».
Ανάμεσα στη ρητορική και τον πραγματισμό
Παρά τις εκρήξεις ρητορικής, η Τουρκία δεν έκοψε ποτέ τους δεσμούς με το Ισραήλ. Αντιθέτως, σε περιόδους έντασης, παρουσίαζε τον εαυτό της ως μεσολαβητή.
Αυτό δημιούργησε ένα διπλό πρόσωπο:
- Από τη μια, η Άγκυρα στηρίζει ανοιχτά τη Χαμάς και καταγγέλλει τις ισραηλινές επιχειρήσεις.
- Από την άλλη, επιδιώκει ομαλοποίηση με το Τελ Αβίβ, κυρίως για λόγους γεωπολιτικούς και ενεργειακούς.
Το Ισραήλ ωστόσο βλέπει με καχυποψία την παρουσία στελεχών της Χαμάς στην Κωνσταντινούπολη, κατηγορώντας την Τουρκία ότι παρέχει «ασφαλές καταφύγιο».
Ο Οκτώβριος του 2023
Η επίθεση της Χαμάς στο Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου 2023 ανέδειξε ξανά τις αντιφάσεις της τουρκικής πολιτικής. Ενώ καταδίκασε την απώλεια αμάχων, ο Ερντογάν αρνήθηκε να χαρακτηρίσει τη Χαμάς τρομοκρατική οργάνωση:
«Η Χαμάς δεν είναι τρομοκρατική οργάνωση, είναι κίνημα απελευθέρωσης», δήλωσε χαρακτηριστικά.
Η στάση αυτή όξυνε τις σχέσεις με την Ουάσιγκτον και τις Βρυξέλλες, αλλά ενίσχυσε την εικόνα της Άγκυρας στον αραβικό και μουσουλμανικό κόσμο.
Μια σχέση με πολλαπλές αναγνώσεις
Η σχέση Τουρκίας–Χαμάς είναι μείγμα ιδεολογίας και συμφέροντος. Από τη μία, το κυβερνών κόμμα ΑΚΡ έχει ρίζες που συνδέονται με τη Μουσουλμανική Αδελφότητα – το ίδιο δίκτυο από το οποίο προέρχεται και η Χαμάς. Από την άλλη, η στήριξη στη Γάζα λειτουργεί για τον Ερντογάν ως εργαλείο εσωτερικής πολιτικής ενίσχυσης και διεθνούς προβολής.
Για το Ισραήλ και τη Δύση, αυτή η στάση αποτελεί μόνιμη πηγή έντασης. Για τον Ερντογάν, όμως, είναι ένας ακόμα τρόπος να παρουσιαστεί ως «προστάτης των μουσουλμάνων» και να διατηρήσει την Τουρκία στο επίκεντρο των εξελίξεων στη Μέση Ανατολή.
* Ο Αντώνης Βασιλείου είναι Αντιστράτηγος ΜΧ (εα), Διπλωματούχος Πολιτικός Μηχανικός, MSc Επιχειρησιακός Ερευνητής, τ. Σύμβουλος ΟΑΣΕ επί Συμβατικών Εξοπλισμών και τ. Μελετητής των Συστημάτων Διοικήσεως και Ελέγχου Πληροφοριών του ΝΑΤΟ.