Άρθρο του Αντιστρατήγου (ε.α.) Αντώνη Βασιλείου*.
Εισαγωγή
Ο θαλάσσιος χωροταξικός σχεδιασμός (ΘΧΣ) αποτελεί κρίσιμο εργαλείο για τη βιώσιμη διαχείριση των θαλάσσιων πόρων και την ορθολογική αξιοποίηση του θαλάσσιου χώρου. Η Τουρκία έχει υιοθετήσει τα τελευταία χρόνια μια ιδιαίτερα ενεργή προσέγγιση ως προς τον σχεδιασμό και την οριοθέτηση θαλάσσιων χρήσεων, ιδίως στην Ανατολική Μεσόγειο και το Αιγαίο. Η εν λόγω προσέγγιση, ωστόσο, συχνά εγείρει νομικά και γεωπολιτικά ζητήματα, καθώς έρχεται σε σύγκρουση με τα κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδας, όπως αυτά κατοχυρώνονται από τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) του 1982.
- Ο Θαλάσσιος Χωροταξικός Σχεδιασμός της Τουρκίας
Η Τουρκία, αν και δεν έχει υπογράψει ή κυρώσει την UNCLOS, έχει αναπτύξει εθνικές στρατηγικές για τον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό που περιλαμβάνουν:
- Ανάπτυξη υποδομών (λιμένες, υποθαλάσσια καλώδια).
- Δραστηριότητες έρευνας και εξόρυξης υδρογονανθράκων.
- Αλιεία, τουρισμός και υπεράκτια αιολική ενέργεια.
Σε αρκετές περιπτώσεις, ο ΘΧΣ της Τουρκίας παραβλέπει τα θαλάσσια δικαιώματα των ελληνικών νησιών, αρνούμενος να τους αναγνωρίσει επήρεια σε ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα — ειδικά στο Καστελόριζο, στη Ρόδο και στο σύμπλεγμα των Δωδεκανήσων.
Κριτική
- Οι τουρκικοί σχεδιασμοί έχουν σε μεγάλο βαθμό γεωπολιτικό και αναθεωρητικό χαρακτήρα, λειτουργώντας ως μέσα αμφισβήτησης της ελληνικής κυριαρχίας.
- Η χρήση του ερευνητικού σκάφους Oruc Reis και οι συνεχείς NAVTEX σε περιοχές εντός ελληνικής υφαλοκρηπίδας αποτελούν πρακτικές έμπρακτης αμφισβήτησης.
- Η Τουρκία αποφεύγει την προσφυγή σε διεθνή δικαιοδοτικά όργανα (π.χ. Διεθνές Δικαστήριο Δικαιοσύνης), υποσκάπτοντας τη δυνατότητα ειρηνικής επίλυσης.
- Τα Θαλάσσια Πάρκα ως Πολιτικό Εργαλείο
Τα θαλάσσια πάρκα, τα οποία η Τουρκία έχει ανακοινώσει, παρουσιάζονται ως περιβαλλοντικές πρωτοβουλίες, αλλά ενίοτε χρησιμοποιούνται ως στρατηγικά εργαλεία επιβολής παρουσίας σε αμφισβητούμενες θαλάσσιες ζώνες.
- Πολλά πάρκα εντοπίζονται σε περιοχές που η Τουρκία διεκδικεί, όπως νότια της Καρπασίας ή κοντά σε Καστελόριζο και Κύπρο.
- Η απουσία διαφάνειας, διασυνοριακής συνεργασίας και περιβαλλοντικής διαβούλευσης παραβιάζει βασικές αρχές της θαλάσσιας διακυβέρνησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
- Αντί για ειλικρινείς προσπάθειες περιβαλλοντικής προστασίας, πρόκειται για πρωτοβουλίες “soft power” με πολιτικά κίνητρα.
- Τα Κυριαρχικά Δικαιώματα της Ελλάδας
Η Ελλάδα, ως πλήρες μέλος της UNCLOS, έχει νομικά κατοχυρωμένα κυριαρχικά δικαιώματα σε ό,τι αφορά:
- Την υφαλοκρηπίδα και την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ).
- Τη δυνατότητα εκμετάλλευσης φυσικών πόρων.
- Τον σχεδιασμό θαλάσσιων χρήσεων βάσει περιβαλλοντικών και αναπτυξιακών κριτηρίων.
Προτάσεις
- Η Ελλάδα οφείλει να ενισχύσει τον εθνικό της θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό, σύμφωνα με την Οδηγία 2014/89/ΕΕ της ΕΕ.
- Να εδραιώσει στρατηγικές συνεργασίες με χώρες της περιοχής (Κύπρος, Αίγυπτος, Ισραήλ).
- Να προσφύγει, όπου είναι δυνατόν, σε διεθνή δικαιοδοτικά fora και να επεκτείνει τις διπλωματικές και νομικές πρωτοβουλίες.
Συμπεράσματα
Ο τουρκικός θαλάσσιος χωροταξικός σχεδιασμός και η πολιτική για τα θαλάσσια πάρκα δεν μπορούν να ιδωθούν αποκομμένα από την ευρύτερη αναθεωρητική στρατηγική της Άγκυρας στην Ανατολική Μεσόγειο. Οι ενέργειες αυτές δεν υπηρετούν μόνο εθνικούς αναπτυξιακούς στόχους, αλλά στοχεύουν στον έλεγχο περιοχών με ενεργειακό και γεωπολιτικό ενδιαφέρον, συχνά εις βάρος των νομίμων δικαιωμάτων της Ελλάδας.
Η ελληνική πλευρά οφείλει να απαντήσει με ενεργό θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό, πολυμερείς συνεργασίες, ενίσχυση της παρουσίας της ΕΕ στην περιοχή και προσφυγή στα μέσα του Διεθνούς Δικαίου, ενισχύοντας ταυτόχρονα τον ρόλο της ως πυλώνας σταθερότητας και περιβαλλοντικής προστασίας στην Ανατολική Μεσόγειο.
* Ο Αντώνης Βασιλείου είναι Αντιστράτηγος ΜΧ (εα), Διπλωματούχος Πολιτικός Μηχανικός, MSc Επιχειρησιακός Ερευνητής, τ. Σύμβουλος ΟΑΣΕ επί Συμβατικών Εξοπλισμών και τ. Μελετητής των Συστημάτων Διοικήσεως και Ελέγχου Πληροφοριών του ΝΑΤΟ.