Άρθρο του Αντιστρατήγου (ε.α.) Αντώνη Βασιλείου*.
Υπό την κυβέρνηση Τραμπ, η οποία ανέλαβε καθήκοντα τον Ιανουάριο του 2025, οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν απορρίψει ή τουλάχιστον περιορίσει την προώθηση της διεθνούς δημοκρατίας, τον στενό ευρωατλαντικό συντονισμό και την άμεση υλική υποστήριξη προς την Ουκρανία. Ως αποτέλεσμα, πληθαίνουν οι συζητήσεις σχετικά με τον νέο ρόλο της Ευρώπης όχι μόνο στην υπεράσπιση της Ουκρανίας, αλλά και στην αντιμετώπιση αυταρχικών καθεστώτων και άλλων διεθνών προκλήσεων. Οι ευρωπαίοι εταίροι στο ΝΑΤΟ θα πρέπει να αναλάβουν μεγαλύτερη ευθύνη για την ίδια τους την ασφάλεια, κάτι που αποτελεί μακροχρόνια, διακομματική απαίτηση των ΗΠΑ, αλλά ενδεχομένως και να συνεργαστούν για την αντιμετώπιση ορισμένων παγκόσμιων ζητημάτων, από την περιβαλλοντική και την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων έως την πολιτική και κοινωνικοοικονομική ανάπτυξη, με λιγότερη αμερικανική υποστήριξη σε σχέση με το παρελθόν.
Ο όρος «Ευρώπη» είναι ασαφής όταν πρόκειται για εξωτερική πολιτική, ασφάλεια και άμυνα. Παρά τους στενούς δεσμούς και τη γεωγραφική εγγύτητα, τα ευρωπαϊκά κράτη έχουν διαφορετικές στρατηγικές κουλτούρες και γεωπολιτικές αντιλήψεις. Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, η άνοδος ριζοσπαστικών δεξιών και αριστερών πολιτικών κομμάτων έχει οδηγήσει σε έντονη πόλωση της κοινής γνώμης όχι μόνο σε εσωτερικά ζητήματα αλλά και, εν μέρει, στην εξωτερική πολιτική.
Ο γεωστρατηγικός πλουραλισμός της ηπείρου οδηγεί σε ασύμβατες διατυπώσεις εθνικών συμφερόντων και ποικίλες απόψεις για κρίσιμα διασυνοριακά και παγκόσμια ζητήματα στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Οι ιδεολογικές διαιρέσεις δεν χωρίζουν μόνο την ΕΕ από ανελεύθερα ευρωπαϊκά κράτη εκτός Ένωσης, όπως η Λευκορωσία ή η Σερβία. Η σημερινή ευρωπαϊκή ποικιλομορφία έχει επίσης οδηγήσει σε εσωτερικές διαφωνίες σχετικά με τις προτεραιότητες και τους στόχους της εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ.
Παράλληλα, οι προκλήσεις και οι κίνδυνοι για τη δημοκρατία και την ελευθερία σε παγκόσμιο επίπεδο αυξάνονται. Σήμερα περισσότερο από ποτέ, η ΕΕ χρειάζεται να διαμορφώσει μια κοινή ευρωπαϊκή εξωτερική πολιτική, με τρόπο παρόμοιο με αυτόν που καθορίζει τις ευρωπαϊκές εμπορικές πολιτικές. Για να εκπληρωθεί αυτή η αποστολή, τα κράτη-μέλη της ΕΕ θα πρέπει είτε να επιστρέψουν στη σχετική κανονιστική συναίνεση του παρελθόντος είτε να υιοθετήσουν μια νέα Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση με ισχυρότερες υπερεθνικές εξουσίες στις Βρυξέλλες ή, στην καλύτερη περίπτωση, να πράξουν και τα δύο. Ωστόσο, τίποτα από αυτά δεν είναι πιθανό να συμβεί σύντομα.
Ελλείψει γεωστρατηγικής συμφωνίας μεταξύ των κρατών-μελών της ΕΕ ή μιας νέας Συνθήκης, χρειάζονται άλλες θεσμικές λύσεις. Ένας τρόπος προόδου θα ήταν η δημιουργία ad hoc συμμαχιών εξωτερικής πολιτικής και ασφάλειας μεταξύ ομοϊδεατών κρατών-μελών της ΕΕ που θα ενώσουν τις δυνάμεις τους για την επίτευξη συγκεκριμένων στόχων. Η Συνθήκη της Λισαβόνας επιτρέπει μερική συνεργασία εντός της Ένωσης και συνεπώς κοινή δράση από ομάδες ομοϊδεατών ευρωπαϊκών κυβερνήσεων. Ωστόσο, η αρχή της ομοφωνίας και το εθνικό βέτο σε θεμελιώδεις αποφάσεις της ΕΕ περιορίζουν τον πιθανό ρόλο του Συμβουλίου, της Επιτροπής και της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Εξωτερικής Δράσης ως θεσμικών οχημάτων για μια συνεκτική εξωτερική πολιτική των δεσμευμένων ευρωπαϊκών δημοκρατιών.
Σε κάθε περίπτωση, η ενδοευρωπαϊκή συνεργασία μπορεί να είναι αποτελεσματική μόνο σε περιορισμένο βαθμό. Από μόνες τους, οι ευρωπαϊκές δημοκρατίες είναι υπερβολικά αδύναμες για να επιβληθούν σε παγκόσμιες γεωπολιτικές, οικονομικές ή στρατιωτικές συγκρούσεις. Για ευρύτερη διαευρωπαϊκή συνεργασία, αναδύεται σήμερα ένα μοντέλο διαδημοκρατικού σχεδιασμού και συντονισμού με τη σχετική με την Ουκρανία «Συμμαχία των Προθύμων», η οποία βρίσκεται υπό προετοιμασία από την άνοιξη του 2025.
Αυτή η μέχρι τώρα άτυπη και χαλαρή συμμαχία δημοκρατιών συγκεντρώνει 33 χώρες των οποίων οι κυβερνήσεις συμφωνούν σε γενικές αξίες, εθνικά συμφέροντα και στόχους εξωτερικής πολιτικής. Το ΝΑΤΟ και η ΕΕ συμμετέχουν επίσης στις συνεδριάσεις της συμμαχίας. Η προαναφερθείσα συμμαχία για την Ουκρανία περιλαμβάνει και χώρες ευρωπαϊκές αλλά εκτός ΕΕ, όπως το Ηνωμένο Βασίλειο και η Νορβηγία, καθώς και χώρες μακριά από την Ευρώπη, όπως η Αυστραλία και η Ιαπωνία. Παρόλο που η Συμμαχία των Προθύμων ασχολείται προς το παρόν μόνο με την Ουκρανία, θα μπορούσε να επεκτείνει την εστίασή της και σε άλλα ζητήματα σημαντικά για το μέλλον της δημοκρατίας στον πλανήτη.
Η σημερινή βασική παγκόσμια σύγκρουση περιστρέφεται περισσότερο, σύμφωνα με τον καθηγητή του Στάνφορντ Μάικλ ΜακΦολ, γύρω από αυταρχίες έναντι δημοκρατιών και λιγότερο γύρω από μια «σύγκρουση πολιτισμών», όπως είχε υποστηρίξει ο Σάμιουελ Χάντινγκτον πριν από περισσότερο από τρεις δεκαετίες. Η διάσημη αυτή θεωρία του Χάντινγκτον δεν εξηγεί τη σημερινή συνεργασία μεταξύ της χριστιανορθόδοξης Ρωσίας, του ισλαμιστικού θεοκρατικού Ιράν και της παλαιό-κομμουνιστικής Βόρειας Κορέας στον ρωσικό πόλεμο κατά της επίσης χριστιανορθόδοξης Ουκρανίας. Η σύνθεση του Οργανισμού Συνεργασίας της Σαγκάης ή της ομάδας BRICS δεν ανταποκρίνεται στο σχήμα διεθνούς συνεργασίας και σύγκρουσης που καθορίζεται από πολιτιστικές καταβολές.
Η κοινή προσπάθεια κρατών-μελών και μη κρατών-μελών της ΕΕ να βοηθήσουν την Ουκρανία στο πλαίσιο της συμμαχίας για την Ουκρανία δεν είναι επομένως τυχαία, αλλά ενδεικτική. Αποτελεί μέρος της παγκόσμιας αναδιαμόρφωσης των γραμμών σύγκρουσης που απορρέει από την αυξανόμενη αντιπαράθεση μεταξύ ανοιχτών και κλειστών πολιτικών συστημάτων. Αυτό θα πρέπει να έχει θεσμικές συνέπειες για τις σχέσεις μεταξύ εκείνων των ευρωπαϊκών και μη ευρωπαϊκών δημοκρατιών που ενδιαφέρονται να υπερασπιστούν και να προωθήσουν φιλελεύθερες αξίες και κανόνες.
Σήμερα, αυταρχικοί ηγέτες και διπλωμάτες, καθώς και ιδεολόγοι όπως ο Αλεξάντρ Ντούγκιν, εργάζονται για τη δημιουργία και διεύρυνση διαηπειρωτικών δικτύων και συμμαχιών κρατικών και μη κρατικών δρώντων. Αντιφιλελεύθερες κυβερνήσεις, κόμματα και διανοούμενοι από την Ασία, την Ευρώπη, την Αμερική και την Αφρική συνεργάζονται και συντονίζονται όλο και περισσότερο μεταξύ τους. Για λόγους αυτοσυντήρησης, τα δημοκρατικά κράτη, κόμματα και ΜΚΟ στην Ευρώπη και πέραν αυτής θα πρέπει να κάνουν το ίδιο. Οι κυβερνήσεις και οι κοινωνίες πολιτών στις φιλελεύθερες δημοκρατίες πρέπει να οικοδομήσουν αποτελεσματικότερες και ευρύτερες παγκόσμιες συμμαχίες και θεσμούς πέρα από γεωγραφικά και πολιτισμικά σύνορα. Προς το παρόν, ωστόσο, η ΕΕ εξακολουθεί να ταλανίζεται από εθνικές αντιφάσεις μεταξύ των κρατών-μελών της και δομικές δυσκολίες.
Με πληροφορίες από : Jerusalem Strategic Tribune
* Ο Αντώνης Βασιλείου είναι Αντιστράτηγος ΜΧ (εα), Διπλωματούχος Πολιτικός Μηχανικός, MSc Επιχειρησιακός Ερευνητής, τ. Σύμβουλος ΟΑΣΕ επί Συμβατικών Εξοπλισμών και τ. Μελετητής των Συστημάτων Διοικήσεως και Ελέγχου Πληροφοριών του ΝΑΤΟ.