Η Σφαγή στον Φενεό Κορινθίας (γνωστή και ως τα γεγονότα της Μονής Φενεού) αποτελεί μία από τις πιο σκοτεινές και αιματηρές σελίδες της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Έλαβε χώρα κατά τη διάρκεια της Κατοχής και κυρίως κατά την περίοδο των Δεκεμβριανών (1943–1944), με επίκεντρο το ιστορικό Μοναστήρι του Αγίου Γεωργίου Φενεού, όπου είχε εγκατασταθεί το Αρχηγείο του 6ου συντάγματος Κορινθίας του ΕΛΑΣ και ταυτόχρονα άρχισε να λειτουργεί Λαϊκό Δικαστήριο με τις πρώτες ατομικές εκτελέσεις.
Το Ιστορικό Πλαίσιο
Κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής, η περιοχή της ορεινής Κορινθίας βρισκόταν υπό τον έλεγχο των δυνάμεων του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας το 1943 και την αποχώρηση των κατοχικών δυνάμεων από ορισμένες ορεινές ζώνες, δημιουργήθηκε στην ελεύθερη ορεινή Ελλάδα ένα ιδιότυπο καθεστώς εξουσίας.
Στο πλαίσιο αυτό, η ηγεσία της οργάνωσης στην περιοχή της Κορινθίας και της Αργολίδας αποφάσισε τη δημιουργία ενός δικαστικού και ανακριτικού κέντρου. Ως έδρα αυτού του μηχανισμού επιλέχθηκε η Ιερά Μονή Αγίου Γεωργίου Φενεού, λόγω της γεωγραφικής της απομόνωσης και της φυσικής της οχύρωσης. Εκεί συγκεντρώθηκαν κρατούμενοι από την Κορινθία, την Αργολίδα, την Αρκαδία και άλλες περιοχές της Πελοποννήσου.
Οι σφαγές έγιναν καθημερινές μεταξύ 13 και 18 Ιουλίου 1944. Η 19η Ιουλίου ήταν η τελευταία ημέρα ομαδικής σφαγής στην Τρύπα, γιατί οι φρουροί έμαθαν ότι ανέβαιναν Γερμανοί από την Κόρινθο και ήθελαν να αδειάσουν το στρατόπεδο πριν φθάσουν εδώ και ελευθερώσουν τους κρατουμένους.
Η Λειτουργία του Στρατοπέδου και οι Εκτελέσεις
Από τα τέλη του 1943 έως και το καλοκαίρι του 1944, η Μονή Φενεού μετατράπηκε ουσιαστικά σε στρατόπεδο συγκέντρωσης και φυλακή. Εκεί οδηγούνταν όσοι θεωρούνταν «αντιδραστικοί», «συνεργάτες των κατακτητών», μέλη των Ταγμάτων Ασφαλείας, αλλά και απλοί πολίτες που εξέφραζαν διαφωνίες με τις αποφάσεις του ΕΑΜ ή έπεφταν θύματα προσωπικών αντεκδικήσεων.
- Οι ανακρίσεις: Οι κρατούμενοι υποβάλλονταν σε σκληρά βασανιστήρια στα υπόγεια και τα κελιά του μοναστηριού προκειμένου να ομολογήσουν τη «συνομωσία» τους.
- Η διαβόητη «Τρύπα»: Όσοι καταδικάζονταν σε θάνατο από τα αυτοσχέδια λαϊκά δικαστήρια μεταφέρονταν σε μια κοντινή, βαθιά καταβόθρα (βάραθρο) της περιοχής, γνωστή ως «Τρύπα του Φενεού» ή καταβόθρα του Φενεού.
- Η μέθοδος: Για να μη γίνονται αντιληπτοί από τις γύρω περιοχές, οι εκτελέσεις σπάνια γίνονταν με τυφεκισμό. Οι μελλοθάνατοι οδηγούνταν στην άκρη του βαράθρου, όπου οι δήμιοι (με πιο γνωστό στην ιστοριογραφία τον διαβόητο «ανθυπολοχαγό» της ΟΠΛΑ) τους κατέσφαζαν με μαχαίρια ή τσεκούρια και στη συνέχεια έριχναν τα σώματά τους στο κενό. Σε αρκετές περιπτώσεις, θύματα ρίχτηκαν στην καταβόθρα ενώ ήταν ακόμα ζωντανά. Όταν οι Ελασίτες εγκατέλειψαν τη Μονή, τσοπάνηδες της περιοχής που πλησίασαν το βάραθρο άκουσαν από αυτό βογγητά ανθρώπων που είχαν ριχτεί εκεί ζωντανοί ή μισοπεθαμένοι.
Ο Αριθμός των Θυμάτων
Ο ακριβής αριθμός των ανθρώπων που έχασαν τη ζωή τους στον Φενεό παραμένει αντικείμενο ιστορικής έρευνας, καθώς τα αρχεία της εποχής είναι ελλιπή και η πολιτική πόλωση αλλοίωσε τα στοιχεία.
Αρκετοί μάρτυρες αναφέρουν ότι οι εκτελέσεις πραγματοποιούνταν κατά ομάδες και ότι ελάχιστοι κρατούμενοι επέστρεφαν. Κάτοικοι της περιοχής κατέθεσαν επίσης ότι για μεγάλο χρονικό διάστημα απέφευγαν να πλησιάσουν το βάραθρο εξαιτίας της έντονης δυσοσμίας και της πεποίθησης ότι περιείχε μεγάλο αριθμό ανθρώπινων σορών. Μεταξύ των εκτελεσθέντων περιλαμβάνονται και 6 μοναχοί της Μονής.
Μετά την απελευθέρωση και τη Συμφωνία της Βάρκιζας (1945), ιατροδικαστική ομάδα με επικεφαλής τον διάσημο ιατροδικαστή Ιωάννη Καψάσκη επισκέφθηκε την περιοχή. Με τη βοήθεια ειδικών συνεργείων και κατοίκων, ανασύρθηκαν εκατοντάδες πτώματα από την καταβόθρα.
Τα στοιχεία της έρευνας:
Η ιατροδικαστική έκθεση του Καψάσκη έκανε λόγο για την ανάσυρση περίπου 230–250 σορών που έφεραν τραύματα από αμβλέα όργανα και μαχαίρια. Ωστόσο, εκτιμήσεις της εποχής από την πλευρά των συγγενών των θυμάτων ανέβαζαν τον αριθμό των νεκρών σε πάνω από 1.000, ενώ νεότεροι ιστορικοί τοποθετούν τον αριθμό των επιβεβαιωμένων θυμάτων μεταξύ 300 και 500 ατόμων.
Ανάμεσα στα θύματα δεν υπήρχαν μόνο ένοπλοι ή πολιτικοί αντίπαλοι, αλλά και γυναίκες, ηλικιωμένοι, ακόμη και ολόκληρες οικογένειες από τα γύρω χωριά της Κορινθίας και της Αργολίδας.
Η Ιστορική Μνήμη και η Αποτίμηση
Η σφαγή στον Φενεό αποτελεί μία από τις πιο τραυματικές μνήμες της κατοχικής περιόδου στην Πελοπόννησο.
- Για τη συντηρητική και δεξιά παράταξη, ο Φενεός χρησιμοποιήθηκε μεταπολεμικά ως το απόλυτο σύμβολο της «κόκκινης τρομοκρατίας» και της βαρβαρότητας της αριστεράς.
- Για την Αριστερά, τα γεγονότα αυτά είτε αποσιωπήθηκαν επί δεκαετίες είτε αποδόθηκαν σε «υπερβασίες» τοπικών στελεχών μέσα στο χαοτικό και βίαιο κλίμα του πολέμου, καθώς και στην ανάγκη πάταξης της προδοσίας και της συνεργασίας με τον κατακτητή.
Σήμερα, στο σημείο της καταβόθρας έχει στηθεί μνημείο όπου πραγματοποιούνται ετήσια μνημόσυνα για τα θύματα. Για τον σύγχρονο επισκέπτη και ιστορικό, ο Φενεός στέκει ως ένα θλιβερό υπαίθριο μουσείο της ανθρώπινης θηριωδίας, υπενθυμίζοντας μία ακόμη από τις καταστροφικές συνέπειες της δράσης του ΕΑΜοκομμουνισμού.
Τα εγκλήματα του ΕΛΑΣ υπό τον Άρη Βελουχιώτη και της ΟΠΛΑ στον Φενεό είναι μια ακόμα μελανή σελίδα στην ιστορία της Ελληνικής Αριστεράς και ειδικότερα του Κ.Κ.Ε. την οποία δεν έχουμε το δικαίωμα να την ξεχάσουμε τη στιγμή μάλιστα που οι ομοϊδεάτες τους επιμένουν να μας θυμίζουν τα «κατορθώματα» τους, με τις διάφορες εκδηλώσεις μνήμης που συχνά διοργανώνουν με τυμπανοκρουσίες.
Αιωνία η μνήμη των μαρτυρικά εκτελεσθέντων.