Άρθρο του Αντιστρατήγου (ε.α.) Αντώνη Βασιλείου*.
Στον 21ο αιώνα, η τεχνολογία έχει αποκτήσει μια σχεδόν μυθική θέση στην καθημερινή ζωή του ανθρώπου. Από τα smartphones μέχρι την τεχνητή νοημοσύνη, κάθε νέο επίτευγμα συνοδεύεται από δέος, αναμονή και σε ορισμένες περιπτώσεις λατρεία. Ίσως κανένα τεχνολογικό εργαλείο δεν έχει προκαλέσει τόση φαντασίωση και φόβο όσο τα drones: ιπτάμενες μηχανές που συνδυάζουν το βλέμμα του παρατηρητή με την ισχύ του εκτελεστή. Σε αυτό το άρθρο, θα εξετάσουμε πώς και γιατί τα drones τείνουν να θεοποιούνται πολιτισμικά, συμβολικά και ιδεολογικά.
Η Ανάδυση του Παντεπόπτη Οφθαλμού
Το drone δεν είναι απλώς ένα ιπτάμενο ρομπότ. Είναι το μάτι που βλέπει τα πάντα. Σε μια εποχή όπου η επιτήρηση είναι πανταχού παρούσα, το drone ενσαρκώνει την έννοια του παντεπόπτη οφθαλμού, μια έννοια που μέχρι πρότινος ανήκε κυρίως στη σφαίρα του θείου. Όπως ο Θεός στις θρησκευτικές παραδόσεις βλέπει τα πάντα, έτσι και το drone πλανάται στον ουρανό, καταγράφοντας, αξιολογώντας, και ενίοτε παρεμβαίνοντας.
Η θεοποίηση εδώ είναι συμβολική: το drone γίνεται φορέας κρίσης, παρουσίας και ενίοτε τιμωρίας. Για πολλούς, δεν είναι πλέον ένα απλό εργαλείο, αλλά μια υπερβατική δύναμη με σχεδόν μεταφυσικά χαρακτηριστικά.
Από την Πολεμική Μηχανή στον Άγγελο Εκδίκησης
Η χρήση των drones στον στρατό έχει ενισχύσει αυτή την αίσθηση θεϊκής παντοδυναμίας. Οι επιθέσεις με drones από απόσταση και χωρίς ανθρώπινη παρουσία στο έδαφος, δίνουν την εντύπωση ότι η τιμωρία έρχεται από τον ουρανό. Είναι μια νέα μορφή «θείας δίκης», απρόσωπης, απρόβλεπτης και ακαταμάχητης.
Αυτή η εξέλιξη εγείρει σημαντικά φιλοσοφικά και ηθικά ερωτήματα: Όταν η απόφαση για ζωή και θάνατο λαμβάνεται από αλγόριθμους και υλοποιείται από μηχανές, πού βρίσκεται η ανθρώπινη ευθύνη; Μήπως έχουμε μεταθέσει την ηθική στον «θεό της τεχνολογίας»;
Drones και Καθημερινότητα: Η Τεχνολογία ως Λειτουργία
Δεν είναι όμως μόνο ο στρατός. Τα drones βρίσκουν θέση σε γάμους, φεστιβάλ, κινηματογραφικές παραγωγές, ακόμα και σε αγροτικές εργασίες. Η κάμερα ενός drone «ευλογεί» το τοπίο, αποκαλύπτοντας μια ομορφιά που το ανθρώπινο μάτι δεν μπορούσε να δει μέχρι πρόσφατα. Η εικόνα από ψηλά έχει αποκτήσει σχεδόν λειτουργικό χαρακτήρα: σαν να ανυψώνει τη σκηνή σε κάτι μεγαλύτερο, πιο ιερό.
Η λατρεία των εικόνων που παράγουν τα drones δεν διαφέρει πολύ από τη λατρεία ιερών απεικονίσεων. Ο τρόπος που τα κοινωνικά δίκτυα γεμίζουν με «θεϊκές» εικόνες από drones αποκαλύπτει μια νέα μορφή τεχνο-ρομαντισμού — όπου το drone είναι ο προφήτης μιας νέας εποχής θέασης και κατανόησης.
Η Τέχνο-Θεολογία της Εποχής μας
Στη βάση όλων αυτών βρίσκεται ένα ευρύτερο πολιτισμικό φαινόμενο. Η αντικατάσταση του παραδοσιακού Θεού με την τεχνολογία. Τα drones είναι απλώς η πιο εντυπωσιακή εκδοχή αυτής της μετάβασης. Ενώ ο Θεός κάποτε κατοικούσε στον ουρανό, τώρα το drone τον υποκαθιστά ως παρουσία που βλέπει, ενεργεί και κρίνει.
Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι οι άνθρωποι πιστεύουν στα drones με θρησκευτική πίστη, αλλά ότι τους αποδίδουν χαρακτηριστικά που θυμίζουν παλαιότερες θεολογικές αντιλήψεις. Πρόκειται για μια κοσμική θεοποίηση, όπου η ισχύς, η ορατότητα και ο έλεγχος έχουν μεταφερθεί από το θείο στο μηχανικό.
Συμπεράσματα
Η θεοποίηση των drones δεν είναι μόνο τεχνολογικό φαινόμενο, αλλά και πολιτισμικός αντικατοπτρισμός των φόβων, των ελπίδων και των ιδεολογιών της εποχής μας. Είναι η αντανάκλαση μιας κοινωνίας που αναζητά νόημα και ασφάλεια μέσα από μηχανές που φαντάζουν παντοδύναμες.
Είτε ως προστάτες είτε ως τιμωροί, είτε ως εργαλεία τέχνης είτε ως όπλα πολέμου, τα drones αποτελούν πλέον κάτι πολύ περισσότερο από τεχνολογικά αντικείμενα: είναι τα νέα σύμβολα μιας θεολογίας χωρίς Θεό.
* Ο Αντώνης Βασιλείου είναι Αντιστράτηγος ΜΧ (εα), Διπλωματούχος Πολιτικός Μηχανικός, MSc Επιχειρησιακός Ερευνητής, τ. Σύμβουλος ΟΑΣΕ επί Συμβατικών Εξοπλισμών και τ. Μελετητής των Συστημάτων Διοικήσεως και Ελέγχου Πληροφοριών του ΝΑΤΟ.