Γράφει ο Αντιστράτηγος (ε.α.) Αντώνης Βασιλείου*.
Για να κατανοήσετε πώς θα μπορούσαν όλα να πάνε στραβά, δείτε πώς παραλίγο να πάνε όλα στραβά σε αρκετές περιπτώσεις.
Μια απόφαση για τη χρήση των πιο καταστροφικών όπλων που δημιουργήθηκαν ποτέ θα μπορούσε να προκύψει από ανθρώπινο λάθος ή από μια παρεξήγηση εξίσου εύκολα με μια σκόπιμη απόφαση εκ μέρους ενός θιγμένου έθνους. Ένα ελαττωματικό σύστημα υπολογιστή θα μπορούσε να αναφέρει λανθασμένα τους εισερχόμενους πυραύλους, αναγκάζοντας μια χώρα να αντιδράσει εναντίον του ύποπτου εισβολέα της. Η ύποπτη δραστηριότητα γύρω από τις βάσεις πυρηνικών όπλων θα μπορούσε να μετατρέψει μια συμβατική σύγκρουση σε πυρηνική. Οι στρατιωτικοί αξιωματικοί που χειρίζονται συστηματικά πυρηνικά όπλα θα μπορούσαν να τα φορτώσουν κατά λάθος σε λάθος όχημα. Οποιοδήποτε από αυτά τα σενάρια θα μπορούσε να προκαλέσει την έξοδο των γεγονότων από τον έλεγχο.
Τέτοια περιστατικά δεν είναι απλώς πιθανά σενάρια για ταινίες δράσης. Όλα αυτά συνέβησαν στην πραγματικότητα και μπορούν να συμβούν ξανά. Οι άνθρωποι είναι ατελείς, επομένως τα πυρηνικά ατυχήματα και τα παραλίγο ατυχήματα είναι γεγονός της ζωής για όσο διάστημα υπάρχουν αυτά τα όπλα.
Σήμερα, εννέα χώρες έχουν πυρηνικά όπλα. Οι περισσότερες τα αναπτύσσουν σε καιρό ειρήνης σε κάποιο συνδυασμό αεροπλάνων, πυραύλων και υποβρυχίων. Η ετοιμότητα και η δυνατότητα χρήσης τους θεωρείται απαραίτητη για να είναι αποτελεσματικά. Περισσότερα από 2.000 όπλα βρίσκονται σε επιφυλακή και έτοιμα για χρήση σε σύντομο χρονικό διάστημα. Έτσι, ατυχήματα θα συνεχίσουν να συμβαίνουν, με απρόβλεπτα αποτελέσματα.
Οι ακραίες εντάσεις του Ψυχρού Πολέμου ευτυχώς δεν οδήγησαν ποτέ σε πυρηνικό πόλεμο, αλλά η αποτροπή με οπλισμένα όπλα εκείνων των δεκαετιών προκάλεσε πολλές επικίνδυνες συνέπειες. Το ανθρώπινο λάθος ήταν ένα σταθερό χαρακτηριστικό τότε και θα παραμείνει ένας ενδημικός κίνδυνος στη νέα πυρηνική εποχή με περισσότερους δρώντες, ταχύτερη και πιο σύνθετη τεχνολογία και περισσότερα σημεία σύγκρουσης και έντασης.
Για να κατανοήσουμε πώς όλα θα μπορούσαν να πάνε στραβά, είναι χρήσιμο να δούμε μερικά παραδείγματα για το πώς παραλίγο να πάνε.
Τον Φεβρουάριο του 2009, ένα γαλλικό υποβρύχιο βαλλιστικών πυραύλων (SSBN), το Le Triomphant, που μετέφερε στρατηγικούς πυραύλους με πυρηνική κεφαλή, πραγματοποιούσε τακτικές περιπολίες στον Ατλαντικό Ωκεανό. Ταυτόχρονα, εν αγνοία του γαλλικού υποβρυχίου, το βρετανικό HMS Vanguard SSBN, οπλισμένο με τους δικούς του πυραύλους με πυρηνική κεφαλή, πραγματοποιούσε μια τακτική περιπολία πολύ κοντά. Με 40 εκατομμύρια τετραγωνικά μίλια ανοιχτού ωκεανού, τα δύο υποβρύχια συγκρούστηκαν. Αν είχαν βυθιστεί κάποιο από τα δύο ή και τα δύο, ίσως να μην υπήρχε απλός τρόπος για να προσδιοριστεί η αιτία. Και σε μια περίοδο κρίσης ή έντασης, ας πούμε με τη Ρωσία ή την Κίνα, η σύγχυση θα μπορούσε εύκολα να κλιμακωθεί σε κρίση.
Η προηγμένη τεχνολογία επιτρέπει στα υποβρύχια να λειτουργούν αθόρυβα, σχεδόν ανεπαίσθητα, στον απέραντο χώρο του ανοιχτού ωκεανού. Αυτό επιτυγχάνεται μέσω ειδικών συστημάτων πρόωσης που έχουν σχεδιαστεί για να είναι εξαιρετικά αθόρυβα και ακουστικών πλακιδίων στο κύτος που μπορούν να απορροφήσουν τα κύματα σόναρ, μειώνοντας την αντανάκλαση που θα μπορούσε να κάνει το υποβρύχιο ανιχνεύσιμο, αφού κάνουν λιγότερο θόρυβο από μια γαρίδα.
Εξαιτίας αυτού, τα υποβρύχια είναι τα λιγότερο ευάλωτα από τα πυρηνικά όπλα, δίνοντας στα έθνη που τα αναπτύσσουν την πεποίθηση ότι θα είναι πάντα έτοιμα. Αλλά τι γίνεται αν ένα χαθεί ξαφνικά; Οι στρατιωτικοί ηγέτες γνωρίζουν ότι τα υποβρύχιά τους θα ήταν λογικοί στόχοι για υποβρύχια επίθεσης ως προάγγελος μιας ευρύτερης πυρηνικής επίθεσης. Εάν ένα έθνος πίστευε ότι τα υποβρύχιά του είχαν δεχθεί επίθεση, μπορεί να αισθανόταν υποχρεωμένο να αντιδράσει.
Ευτυχώς, στη σύγκρουση του 2009, και τα δύο υποβρύχια ταξίδευαν με πολύ χαμηλή ταχύτητα, κανένα μέλος του πληρώματος δεν τραυματίστηκε και τόσο οι πυρηνικοί αντιδραστήρες όσο και τα όπλα παρέμειναν άθικτα στο περιστατικό. Το γαλλικό ναυτικό ανέφερε αρχικά ότι το σκάφος του πιθανότατα είχε συγκρουστεί με ένα πλοίο μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων. Αν και καμία από τις δύο χώρες δεν ήταν πρόθυμη να συζητήσει το περιστατικό, και τα δύο υποβρύχια υπέστησαν εμφανείς ζημιές. Παρ’ όλα αυτά, κατάφεραν να επιστρέψουν με ασφάλεια στα λιμάνια της χώρας τους.
Ίσως να πιστεύετε ότι αυτό ήταν ένα ατύχημα που συμβαίνει μία φορά στα 40 εκατομμύρια, αλλά δεν είναι σε καμία περίπτωση η μόνη σύγκρουση υποβρυχίων μεταξύ πυρηνικών δυνάμεων.
Τον Μάρτιο του 1993, το USS Grayling, ένα υποβρύχιο επίθεσης που επιχειρούσε κοντά στη χερσόνησο Κόλα της Ρωσίας, χτύπησε το Novomoskovsk, ένα ρωσικό υποβρύχιο βαλλιστικών πυραύλων κλάσης Delta IV. Το πλοίο, το οποίο μπορούσε να μεταφέρει 16 βαλλιστικούς πυραύλους με περίπου 64 πυρηνικές κεφαλές, υπέστη ένα μεγάλο βαθούλωμα στο εξωτερικό του κύτος. Ένα παρόμοιο περιστατικό συνέβη το προηγούμενο έτος, όταν ένα αμερικανικό υποβρύχιο κλάσης Los Angeles συγκρούστηκε με ένα ρωσικό υποβρύχιο επίθεσης κλάσης Sierra περίπου 14 μίλια έξω από το ναυτικό λιμάνι της Ρωσίας στο Μούρμανσκ.
Αυτό συμβαίνει επειδή τα αμερικανικά υποβρύχια επίθεσης εργάζονται τακτικά, ακόμη και μέχρι σήμερα, για να βρουν και να παρακολουθήσουν ρωσικά στρατηγικά υποβρύχια, όπως ακριβώς τα ρωσικά υποβρύχια κάνουν το ίδιο σε αμερικανικά, βρετανικά και γαλλικά πλοία. Αν αυτό συνέβαινε κατά τη διάρκεια μιας κρίσης ή σε πρώιμο στάδιο ενός συμβατικού πολέμου, η τυχαία βύθιση ενός υποβρυχίου βαλλιστικών πυραύλων θα μπορούσε κάλλιστα να προκαλέσει υπερβολική αντίδραση και πιθανή πυρηνική αντιπαράθεση. Σε αυτές τις δύο περιπτώσεις, και οι δύο πλευρές συνειδητοποίησαν αμέσως τι είχε συμβεί και μια κρίση αποφεύχθηκε. Απλώς φανταστείτε να είχε συμβεί μια τέτοια σύγκρουση τον Οκτώβριο του 2022, εν μέσω φημών ότι η Ρωσία εξέταζε πυρηνικά πλήγματα στην Ουκρανία.
Τέτοιοι κίνδυνοι δεν αφορούν μόνο τις πυρηνικές υπερδυνάμεις. Όπως δείχνουν τα πρόσφατα γεγονότα, η Νότια Ασία παραμένει ένα πιθανό σημείο πυρηνικής ανάφλεξης. Αρχικά, οι Αμερικανοί αξιωματούχοι προσπάθησαν να αποφύγουν οποιαδήποτε εμπλοκή στη σύγκρουση μεταξύ Ινδίας και Πακιστάν τον περασμένο Μάιο, αλλά οι Ηνωμένες Πολιτείες τελικά ενεπλάκησαν σε μεσολάβηση, όταν ινδικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη έπληξαν την αεροπορική βάση Nur Khan του Πακιστάν στο Ραβαλπίντι, κοντά στην πρωτεύουσα Ισλαμαμπάντ. Η βάση αυτή βρίσκεται επίσης κοντά στην έδρα της Διεύθυνσης Στρατηγικών Σχεδίων του Πακιστάν, ενός βασικού κόμβου στο σύστημα πυρηνικής διοίκησης και ελέγχου της χώρας. Οι Αμερικανοί αξιωματούχοι προφανώς θεώρησαν την επίθεση και άλλα γεγονότα ως κίνδυνο κλιμάκωσης σε πυρηνικό επίπεδο.
Το Πακιστάν θεωρεί τα πυρηνικά του όπλα ως έσχατη λύση εναντίον ενός πολύ μεγαλύτερου ινδικού στρατού και λαμβάνει πολύ σοβαρά υπόψη οποιαδήποτε απειλή εναντίον τους. Η κλιμακούμενη στρατιωτική δράση και ρητορική δύο πυρηνικά οπλισμένων αντιπάλων κινδύνευσε να μετατρέψει μια συμβατική σύγκρουση σε πυρηνική κρίση.
Στις 6:43 μ.μ. στις 9 Μαρτίου 2022, το Πακιστάν εντόπισε έναν ινδικό πύραυλο κρουζ BrahMos να πετάει κατά μήκος της ινδικής πλευράς των ινδο-πακιστανικών συνόρων. Μετά από λίγα λεπτά πτήσης, ο πύραυλος πέρασε ξαφνικά σε πακιστανικό έδαφος και συνετρίβη περίπου τρία λεπτά αργότερα σε ένα πάρκινγκ ξενοδοχείου κοντά στην πόλη Μιάν Τσανού. Χωρίς προειδοποίηση, ένα πυρηνικά οπλισμένο κράτος μόλις είχε εκτοξεύσει έναν πύραυλο στο έδαφος ενός άλλου πυρηνικά οπλισμένου κράτους. Κανείς δεν είχε ιδέα γιατί.
Αμέσως, το Πακιστάν φέρεται να έθεσε στρατιωτικές βάσεις κατά μήκος των συνόρων σε κατάσταση ύψιστης επιφυλακής, ωστόσο η Ινδία παρέμεινε σιωπηλή, χωρίς να εκδώσει δημόσια δήλωση και χωρίς να καταβάλει καμία προσπάθεια να επικοινωνήσει με τους στρατιωτικούς ηγέτες του Πακιστάν.
Εν τω μεταξύ, εικόνες και βίντεο από το σημείο της συντριβής άρχισαν να εμφανίζονται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Το Πακιστάν έδωσε συνέντευξη Τύπου, δημοσιεύοντας λεπτομέρειες για το συμβάν, ισχυριζόμενο ότι «ήταν δουλειά των Ινδών να εξηγήσουν» τι συνέβη και γιατί. Παρόλα αυτά, παρέμεναν ερωτήματα: Πώς εκτοξεύτηκε αυτός ο πύραυλος; Ήταν ατύχημα ή σκόπιμο;
Δύο ημέρες μετά τη συντριβή, η Ινδία εξέδωσε δημόσια δήλωση κατηγορώντας «μια τεχνική δυσλειτουργία που οδήγησε στην τυχαία εκτόξευση ενός πυραύλου». Η δήλωση αναθεωρήθηκε δύο εβδομάδες αργότερα, αυτή τη φορά κατηγορώντας ανθρώπινο λάθος. Τελικά, τον Μάρτιο του 2024, δύο χρόνια αργότερα, ένα ινδικό δικαστήριο αποκάλυψε τι πραγματικά συνέβη. Κατά τη διάρκεια της επίσκεψης ενός υψηλόβαθμου αξιωματικού της Ινδικής Πολεμικής Αεροπορίας, το πλήρωμα εκτόξευσης που είχε αναλάβει να επιδείξει μια διαδικασία εκτόξευσης πυραύλου στον προϊστάμενό του, δεν απενεργοποίησε τους ακροδέκτες μάχης του πυραύλου, αφήνοντας το οπλικό σύστημα έτοιμο για εκτόξευση.
Το σφάλμα συνέβη κατά τη διάρκεια μιας περιόδου σχετικής ειρήνης μεταξύ των δύο χωρών. Κανείς δεν τραυματίστηκε και ο τόπος πρόσκρουσης ήταν άδειος. Οι Πακιστανοί γρήγορα διαπίστωσαν ότι ο πύραυλος ήταν άοπλος. Κανένα αεροσκάφος δεν χτυπήθηκε, αν και πολλά αεροπλάνα πέρασαν πολύ κοντά στην τροχιά πτήσης του πυραύλου.
Οι λανθασμένοι πύραυλοι είναι πιο συνηθισμένοι από ό,τι νομίζετε. Τον Νοέμβριο του 2022, ένας πύραυλος σκότωσε δύο άτομα σε μια εγκατάσταση σιτηρών στη νότια Πολωνία, πολύ κοντά στα σύνορα με την Ουκρανία. Για αρκετές ώρες, θεωρήθηκε ότι ένας ρωσικός επιθετικός πύραυλος είχε στοχεύσει σκόπιμα έναν σύμμαχο του ΝΑΤΟ, αλλά στην πραγματικότητα ήταν ένας ουκρανικός πύραυλος αεράμυνας. Για ώρες, οι ηγέτες της Ουάσινγκτον και του ΝΑΤΟ φοβόντουσαν το χειρότερο. Όταν τα πράγματα γίνονται τεταμένα, ακόμη και μικρά περιστατικά μπορούν να οδηγήσουν τους ηγέτες να αντιδράσουν πριν γίνουν γνωστά όλα τα γεγονότα.
Το τέλος της ανθρωπότητας θα μπορούσε να έρθει σε λίγα λεπτά. Αυτό είναι που κάνει τον πυρηνικό πόλεμο τόσο διαφορετικό από άλλους πολέμους. Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, και οι δύο πλευρές διατηρούσαν τα όπλα σε ετοιμότητα εκτόξευσης, ώστε να μην αιφνιδιαστούν. Οι φόβοι για μια επίθεση «από το πουθενά» ήταν πραγματικοί και διαρκείς, και οι ηγέτες πίστευαν ότι ο μόνος τρόπος για να αποτρέψουν ένα τέτοιο χτύπημα ήταν να είναι έτοιμοι να αντεπιτεθούν σε λίγα λεπτά. Αυτό αναπόφευκτα οδήγησε σε λάθη και ψευδείς συναγερμούς. Παρά τις καλύτερες προσπάθειες των άρτια εκπαιδευμένων και ικανών στρατιωτικών χειριστών, τα λάθη είναι γεγονός στον πυρηνικό κόσμο, όπως ακριβώς και στην κανονική ζωή.
Μεταξύ του 1960, όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες ανέπτυξαν για πρώτη φορά ένα σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης, και του Δεκεμβρίου του 1976, σε διάστημα 16 ετών, το σύστημα παρήγαγε επτά ψευδείς συναγερμούς πυρηνικής επίθεσης. Αυτό είναι σχεδόν ένας κάθε δύο χρόνια. Στη συνέχεια, το 1979 και το 1980, σημειώθηκαν πέντε συνεχόμενα περιστατικά.
Στις 8:50 π.μ. στις 9 Νοεμβρίου 1979, αξιωματικοί υπηρεσίας στη NORAD και αλλού βρέθηκαν ξαφνικά αντιμέτωποι με μια ρεαλιστική ηλεκτρονική απεικόνιση μιας σοβιετικής πυρηνικής επίθεσης. Η απεικόνιση έδειχνε μια επίθεση που είχε σχεδιαστεί για να αποκεφαλίσει το αμερικανικό σύστημα διοίκησης και να καταστρέψει τις πυρηνικές δυνάμεις των ΗΠΑ. Ένας μεγάλος αριθμός σοβιετικών πυραύλων φαινόταν να έχει εκτοξευθεί από στεριά και θάλασσα.
Τα πληρώματα των βομβαρδιστικών B-52 της Στρατηγικής Αεροπορικής Διοίκησης έλαβαν εντολή να είναι σε ετοιμότητα, η πυραυλική δύναμη Minuteman τέθηκε σε χαμηλό επίπεδο συναγερμού και το «αεροπλάνο της Ημέρας της Κρίσης» τέθηκε αμέσως στον αέρα, παρέχοντας στον πρόεδρο έναν ασφαλή τρόπο να διατάξει πυρηνική επίθεση ακόμη και κατά τη διάρκεια μιας εισερχόμενης επίθεσης.
Έξι λεπτά αργότερα, η αξιολόγηση απειλής ακυρώθηκε επειδή δεν υπήρχαν ίχνη πυραύλων σε πτήση. Αποδεικνύεται ότι κάποιος είχε κατά λάθος εισάγει μια ρεαλιστική ταινία άσκησης στο σύστημα ζωντανής προειδοποίησης στα κεντρικά γραφεία της NORAD.
Στη συνέχεια, στις 14 Μαρτίου 1980, τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης εντόπισαν αυτό που φαινόταν να είναι σοβιετικοί πύραυλοι που κατευθύνονταν προς την Αλάσκα, τον Καναδά και το Όρεγκον. Και πάλι, το αεροπλάνο της Ημέρας της Κρίσης απογειώθηκε μέσα σε λίγα λεπτά. Ήταν ένας ακόμη ψευδής συναγερμός.
Στις 28 Μαΐου 1980, τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης εμφάνισαν ξαφνικά ένα σοβιετικό σμήνος πυραύλων. Συγκεκριμένα ένα σύστημα έδειξε 2.020 εκτοξεύσεις πυραύλων. Ήταν μεγάλο, αλλά σύντομο, που διήρκεσε μόνο έξι δευτερόλεπτα και ευτυχώς δεν έγινε τίποτα ως απάντηση.
Στις 3 Ιουνίου εκείνου του έτους, το σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης ανέφερε ότι εκτοξεύτηκαν δύο σοβιετικοί πύραυλοι από υποβρύχια και ο αριθμός γρήγορα αυξήθηκε στους 200 πυραύλους. Έξι λεπτά αργότερα, τα συστήματα ανέφεραν 2.020 ICBMs, το ίδιο με το σφάλμα της 28ης Μαΐου. Δώδεκα λεπτά αργότερα, τα συστήματα έδειξαν 200 βαλλιστικούς πυραύλους που εκτοξεύτηκαν από υποβρύχια.
Όλα αυτά συνέβησαν στις 2:26 π.μ. Τα πληρώματα των βομβαρδιστικών ενημερώθηκαν να βάλουν μπροστά τις μηχανές τους και έγινε τηλεφώνημα στον σύμβουλο εθνικής ασφάλειας του προέδρου Τζίμι Κάρτερ, Ζμπίγκνιου Μπρεζίνσκι. Το επόμενο βήμα θα ήταν να καλέσουν τον πρόεδρο και να συστήσουν αντίποινα. Μετά από 32 οδυνηρά λεπτά, διαπιστώθηκε ότι δεν υπήρχαν πύραυλοι σε πτήση. Η προειδοποίηση τερματίστηκε και ο Μπρεζίνσκι δεν ξύπνησε τον Κάρτερ.
Τρεις ημέρες αργότερα, στις 6 Ιουνίου, συνέβη ξανά. Αυτή τη φορά 2.000 εισερχόμενοι πύραυλοι εμφανίστηκαν στην οθόνη προειδοποίησης. Και πάλι, τα πληρώματα βομβαρδιστικών έτρεξαν και οι κινητήρες τέθηκαν σε λειτουργία. Η προειδοποίηση έληξε μετά από 17 λεπτά, όταν διαπιστώθηκε ότι δεν υπήρχαν πύραυλοι σε πτήση.
Οι ψευδείς συναγερμοί του Μαΐου και του Ιουνίου 1980 προκλήθηκαν από την αποτυχία ενός μόνο τσιπ υπολογιστή. Το μήνυμα ενός υπολογιστή σε καιρό ειρήνης υποτίθεται ότι μετέδιδε συνεχώς τα ψηφία μηδέν-μηδέν-μηδέν, υποδεικνύοντας ότι δεν υπήρχαν επιθετικοί πύραυλοι. Το τσιπ άρχισε να εισάγει τυχαία 2 στο μήνυμα, οπότε εμφανιζόταν ότι 200 ή 2.000 πύραυλοι ήταν εν πτήσει.
Δεν ήταν η μόνη φορά που προβλήματα με τον υπολογιστή προκάλεσαν απροσδόκητες ειδοποιήσεις. Τριάντα χρόνια αργότερα, 50 πυρηνικοί διηπειρωτικοί βαλλιστικοί πύραυλοι Minuteman III τέθηκαν ξαφνικά εκτός λειτουργίας στην αεροπορική βάση Warren στο Wyoming. Οι συναγερμοί που είχαν σχεδιαστεί για να αποτρέπουν την κλοπή ή την διείσδυση των πυραύλων έχασαν επίσης την ισχύ τους. Η βλάβη ήταν τόσο σοβαρή που ο πρόεδρος ενημερώθηκε μέσα σε λίγες ώρες.
Το συμβάν αποδείχθηκε ότι δεν ήταν κυβερνοεπίθεση από τη Ρωσία, την Κίνα ή τη Βόρεια Κορέα, αλλά αποτέλεσμα μιας ακατάλληλα εγκατεστημένης κάρτας κυκλώματος κατά τη διάρκεια της συντήρησης. Αλλά εκείνη την εποχή, αυτό ήταν άγνωστο και σε μια περίοδο κρίσης, το συμβάν θα μπορούσε να μοιάζει με σκόπιμη πράξη δολιοφθοράς.
Το 1983, η Σοβιετική Ένωση κατέρριψε μια πολιτική πτήση των Korean Airlines που είχε πετάξει πάνω από τη Σιβηρία. Λίγες εβδομάδες αργότερα, τα σοβιετικά ραντάρ έγκαιρης προειδοποίησης έδειξαν ότι ένας μόνο αμερικανικός διηπειρωτικός πύραυλος είχε εκτοξευθεί προς την ΕΣΣΔ. Σε μια περίοδο υψηλής έντασης, και δεδομένου του φόβου για ένα πρώτο χτύπημα των ΗΠΑ εντός της σοβιετικής ηγεσίας, μια τέτοια εκτόξευση θα μπορούσε εύκολα να πυροδοτήσει μια μαζική αντεπίθεση. Ωστόσο, ο αξιωματικός φρουράς, Συνταγματάρχης Στάνισλαβ Πετρόφ, είχε εκπαιδευτεί ότι οποιαδήποτε επίθεση των ΗΠΑ πιθανότατα θα περιελάμβανε μαζικά πλήγματα, και αργότερα δήλωσε ότι θεωρούσε μια μικρότερη επίθεση, όπως αυτή που έδειξαν τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης, παράλογη και επομένως πιθανό να ήταν κάποιου είδους σφάλμα. Αποδείχθηκε ότι είχε δίκιο. Θα ήταν όλοι οι σοβιετικοί αξιωματικοί φρουράς πρόθυμοι να κάνουν την ίδια απόφαση;
Ένα άλλο διαβόητο γεγονός συνέβη το 2007, όταν Αμερικανοί αεροπόροι φόρτωσαν κατά λάθος έξι ενεργούς πυραύλους κρουζ με πυρηνικά όπλα σε ένα βομβαρδιστικό B-52 αντί για τα αδρανή συστήματα εκπαίδευσης που υποτίθεται ότι θα χρησιμοποιούνταν. Το βομβαρδιστικό πέταξε πάνω από τις Ηνωμένες Πολιτείες προς την αεροπορική βάση Barksdale στη Λουιζιάνα, όπου έμεινε αφύλακτο για μια ημέρα μέχρι που ένας αξιωματικός ανακάλυψε ότι οι πύραυλοι έφεραν πυρηνικές κεφαλές. Η Πολεμική Αεροπορία δεν γνώριζε ότι είχε φορτώσει, πετάξει και έχασε τον έλεγχο έξι πυρηνικών κεφαλών.
Τον Ιανουάριο του 2018, ο Πρόεδρος Ντόναλντ Τράμπ έγραψε στο Twitter ότι το «κουμπί» εκτόξευσης πυρηνικών όπλων ήταν πολύ μεγαλύτερο από αυτό του Ανώτατου Ηγέτη της Βόρειας Κορέας Κιμ Γιονγκ Ουν. Μέρες αργότερα, smartphones σε όλη τη Χαβάη φωτίστηκαν με μια ειδοποίηση έκτακτης ανάγκης: «Απειλή βαλλιστικού πυραύλου προς τη Χαβάη. Αναζητήστε αμέσως καταφύγιο. Δεν πρόκειται για άσκηση». Για σχεδόν 40 λεπτά, οι κάτοικοι πανικοβλήθηκαν. Αλλά δεν υπήρξε ποτέ επίθεση, επειδή το μήνυμα ήταν ψευδής συναγερμός, αφού ένας υπάλληλος πάτησε λάθος κουμπί. Ατυχήματα συμβαίνουν συνέχεια. Τα πυρηνικά όπλα δεν είναι άτρωτα σε αυτήν την επικίνδυνη πραγματικότητα.
Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, οι υπερδυνάμεις κατέβαλαν κάθε δυνατή προσπάθεια για να διασφαλίσουν ότι οι πυρηνικές και οι συμβατικές στρατιωτικές τους δυνατότητες λειτουργούσαν ξεχωριστά. Όλο και περισσότερο, αυτή η γραμμή γίνεται θολή. Οι Ηνωμένες Πολιτείες συνεχίζουν να διατηρούν τα πυρηνικά και τα συμβατικά τους όπλα χωριστά, αλλά συνδυάζουν τα συστήματα διοίκησης, ελέγχου και επικοινωνίας για τη διαχείριση και των δύο και αναπτύσσουν αεροσκάφη που μπορούν να μεταφέρουν είτε συμβατικά είτε πυρηνικά φορτία. Και οι τελευταίες προεδρικές πυρηνικές οδηγίες απαιτούν από τον στρατό να ενσωματώσει τις συμβατικές και πυρηνικές δυνατότητες στα σχέδια επιθέσεών του. Επιπλέον, η Ρωσία και η Κίνα συνεχίζουν να αναπτύσσουν πυραύλους διπλής ικανότητας που έχουν σχεδιαστεί για να μεταφέρουν τόσο πυρηνικά όσο και συμβατικά φορτία που θα μπορούσαν να ανταλλαχθούν χωρίς προειδοποίηση.
Ως αποτέλεσμα, ένα έθνος που δέχεται επίθεση μπορεί να μην έχει τρόπο να καταλάβει εάν ένας εισερχόμενος πύραυλος είναι πυρηνικός ή συμβατικός. Η διαφορά στην απάντηση θα μπορούσε να είναι τεράστια.
Πουθενά αυτός ο νέος κίνδυνος δεν είναι τόσο σαφής όσο στο διάστημα. Τον Νοέμβριο του 2019, η Ρωσία εκτόξευσε έναν πύραυλο Soyuz που μετέφερε έναν νέο τύπο δορυφόρου σε τροχιά. Αν και η Ρωσία ισχυρίστηκε ότι το διαστημόπλοιο προοριζόταν να αξιολογήσει την τεχνική κατάσταση των εγχώριων δορυφόρων, σύντομα έγινε σαφές ότι ο πραγματικός σκοπός του ήταν διαφορετικός.
Αφού παρέμεινε σε τροχιά για λιγότερο από δύο εβδομάδες, ο δορυφόρος ξαφνικά χωρίστηκε σε δύο. Οι δύο ρωσικοί δορυφόροι άρχισαν στη συνέχεια να παρακολουθούν έναν κατασκοπευτικό δορυφόρο KH-11 των ΗΠΑ, έναν από τους τέσσερις δορυφόρους του Εθνικού Γραφείου Αναγνώρισης που παρείχαν κάλυψη της γης για τον αμερικανικό στρατό. Η Ρωσία είχε δοκιμάσει αυτήν την τεχνολογία «nesting doll» τρία χρόνια νωρίτερα, σε μια περίπτωση κατά την οποία ένας από τους δορυφόρους εκτόξευσε επίσης ένα βλήμα στο διάστημα. Συνολικά, αυτές οι δοκιμές απέδειξαν την ικανότητα της Ρωσίας να παρακολουθεί, να εντοπίζει και ενδεχομένως να θέτει σε κίνδυνο τους αμερικανικούς δορυφόρους.
Αυτή ήταν η πρώτη φορά που ο στρατός των Ηνωμένων Πολιτειών αποκάλυψε δημόσια μια άμεση εχθρική απειλή για τους δορυφόρους του και δεν θα ήταν η τελευταία. Ο άρρητος αλλά πολύ πραγματικός κίνδυνος είναι ότι ένας δορυφόρος θα μπορούσε να δεχθεί επίθεση, κάτι που θα κατέστρεφε τα μάτια και τα αυτιά των στρατιωτικών μιας χώρας.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες βασίζονται σε μεγάλο βαθμό σε δορυφόρους για πυρηνική διοίκηση, έλεγχο και επικοινωνία, και αποτελούν τον κρίσιμο κόμβο που επιτρέπει στους υπεύθυνους λήψης αποφάσεων για την πυρηνική ενέργεια να διατάζουν την εκτόξευση των όπλων τους. Ωστόσο, πολλοί από αυτούς τους ίδιους δορυφόρους διαθέτουν επίσης δυνατότητες πληροφοριών, επιτήρησης και αναγνώρισης. Μπορούν να ανιχνεύσουν και να προειδοποιήσουν για εισερχόμενους συμβατικούς εχθρικούς πυραύλους. Για αυτούς τους λόγους, κατά τη διάρκεια μιας μη πυρηνικής σύγκρουσης, θα μπορούσαν να υπάρχουν ισχυρά κίνητρα για την απενεργοποίηση των δορυφόρων ενός αντιπάλου. Αυτό θα υπονόμευε την ικανότητα αυτού του αντιπάλου να βλέπει ολόκληρο το πεδίο της μάχης και να επικοινωνεί πλήρως με τα όπλα του. Και ο αντίπαλος θα μπορούσε να συμπεράνει ότι ένα τέτοιο χτύπημα ήταν προοίμιο μιας πυρηνικής επίθεσης και να απαντήσει με τον ίδιο τρόπο.
Η ασάφεια των ορίων μεταξύ πολιτικών και στρατιωτικών πόρων είναι ήδη αρκετά περίπλοκη, αλλά όταν πρόκειται για όπλα που μπορούν να διαδραματίσουν τόσο πυρηνικούς όσο και μη πυρηνικούς ρόλους, τα πράγματα μπορούν να γίνουν ιδιαίτερα ανησυχητικά. Σε μια σύγκρουση, η ανάμειξη πυρηνικών και συμβατικών δυνάμεων θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια κατάσταση στην οποία μια επίθεση εναντίον των συμβατικών δυνάμεων μιας χώρας απειλεί ταυτόχρονα το πυρηνικό της οπλοστάσιο.
Η ανάμειξη πυρηνικών και συμβατικών όπλων ενέχει πραγματικούς κινδύνους. Πρόσφατα, η χρήση από τη Ρωσία αυτού που ονόμασε πειραματικό πύραυλο, τον Oreshnik, στην Ουκρανία έδειξε έναν ακόμη τρόπο με τον οποίο αυτή η ασάφεια μπορεί να είναι επικίνδυνη. Ο πύραυλος έφερε μια δέσμη συμβατικών κεφαλών, αλλά μπορεί επίσης να μεταφέρει πυρηνικά όπλα.
Ο βαλλιστικός πύραυλος μεσαίου βεληνεκούς DF-26 της Κίνας διαθέτει μια «εν θερμώ αντικαταστάσιμη» κεφαλή με κάλυμμα τύπου clamshell που μπορεί να ανοίξει έτσι ώστε μια συμβατική κεφαλή να μπορεί να αντικατασταθεί με μια πυρηνική κεφαλή απευθείας στο πεδίο της μάχης. Αυτό αποτελεί σοβαρή πρόκληση για τους στρατιωτικούς υπολογισμούς των ΗΠΑ. Εάν εντοπιστούν ρωσικοί ή κινεζικοί πύραυλοι διπλής ικανότητας εν πτήσει, θα γνωρίζουν οι Ηνωμένες Πολιτείες εάν τα ωφέλιμα φορτία είναι πυρηνικά ή συμβατικά; Και θα μπορούν οι Ηνωμένες Πολιτείες να στοχεύσουν αυτούς τους πυραύλους διπλής ικανότητας χωρίς η Κίνα ή η Ρωσία να υποθέσουν ότι πρόκειται για επικείμενη πυρηνική επίθεση των ΗΠΑ;
Ενώ ένας δορυφόρος διπλής χρήσης που τίθεται εκτός λειτουργίας ή ένας πύραυλος διπλής ικανότητας που εκτοξεύεται μια συνηθισμένη ημέρα πιθανότατα δεν θα πυροδοτούσε πυρηνικό πόλεμο, τα ίδια πράγματα που συμβαίνουν εν μέσω μιας πυρηνικής κρίσης ή ενός συνεχιζόμενου συμβατικού πολέμου θα μπορούσαν γρήγορα να φέρουν τον κόσμο στο χείλος του γκρεμού.
Ένα άλλο κρίσιμο στοιχείο για την αποφυγή καταστροφικών σφαλμάτων ή παρεξηγήσεων είναι η διαφάνεια μέσω συμφωνιών ελέγχου των όπλων που παρέχουν μια εικόνα για τις δυνάμεις και τις προθέσεις κάθε χώρας. Αυτές οι συμφωνίες επιτρέπουν την προβλεψιμότητα και μειώνουν τον κίνδυνο κλιμάκωσης. Οι νομικά δεσμευτικές και εκτελεστές συμφωνίες είναι οι καλύτερες, αλλά ακόμη και οι άτυπες πολιτικές συμφωνίες χωρίς μέτρα επαλήθευσης έχουν αποδειχθεί χρήσιμες για τη μείωση των κινδύνων. Και οι επαληθευμένες συμφωνίες ελέγχου των όπλων μπορούν να προσφέρουν ό,τι οι κατάσκοποι και οι δορυφόροι δεν μπορούν.
Οι ηγέτες δεν πρέπει να περιμένουν μια κρίση για να ασχοληθούν και να διαχειριστούν αυτά τα ζητήματα. Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, οι ΗΠΑ και η Σοβιετική Ένωση αντιμετώπισαν μια σχεδόν αδιάκοπη σειρά γεγονότων που θα μπορούσαν να είχαν οδηγήσει σε μεγαλύτερη σύγκρουση. Συχνά μακριά από τα μάτια τους, μεσαίου επιπέδου στρατιωτικοί αξιωματικοί από την Ανατολή και τη Δύση βρίσκονταν σε τακτική επαφή μεταξύ τους για μια σειρά από πυρηνικά ζητήματα και ζητήματα ασφάλειας. Σήμερα, οι συνδέσεις με τη Ρωσία συρρικνώνονται και είναι αναξιόπιστα κακές με την Κίνα.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Σοβιετική Ένωση είχαν 30 λεπτά ή λιγότερο για να λάβουν πυρηνικές αποφάσεις. Αυτά τα χρονοδιαγράμματα θα φαίνονται πολυτελή όταν οι πύραυλοι και οι υποβρύχιες πυρηνικές τορπίλες μπορούν να χτυπήσουν τους στόχους τους σχεδόν χωρίς προειδοποίηση. Οι σημερινοί πυρηνικοί κίνδυνοι απαιτούν από όλα τα κράτη που διαθέτουν αυτά τα όπλα να λάβουν τα απαραίτητα μέτρα για να αποτρέψουν ανεπιθύμητη ή τυχαία κλιμάκωση, όσο υπάρχει ακόμα χρόνος.
Με πληροφορίες από : washingtonpost.com
* Ο Αντώνης Βασιλείου είναι Αντιστράτηγος ΜΧ (εα), Διπλωματούχος Πολιτικός Μηχανικός, MSc Επιχειρησιακός Ερευνητής, τ. Σύμβουλος ΟΑΣΕ επί Συμβατικών Εξοπλισμών και τ. Μελετητής των Συστημάτων Διοικήσεως και Ελέγχου Πληροφοριών του ΝΑΤΟ. (antoniosvasileiou.gr/βιογραφικό)