Γράφει ο Αντιστράτηγος (ε.α.) Αντώνης Βασιλείου*.
Το ΝΑΤΟ κάποτε ασχολήθηκε αποκλειστικά με την άμυνα της Ευρώπης και πριν λίγες ημέρες γιόρτασε την εβδομήντα πέμπτη επέτειό του στην Ουάσιγκτον. Η εσωτερική πολιτική των ΗΠΑ ξεπέρασε τη φετινή σύνοδο κορυφής αφού εστιάστηκε λιγότερο τον προγραμματισμό συμμαχίας και περισσότερο στο να δοθεί στον Μπάιντεν μια πλατφόρμα για να αποδείξει ότι ανέκαμψε από το Jet lag, που έδωσε την καταστροφική του απόδοση στο debate του Ιουνίου.
Η Σύνοδος Κορυφής της Ουάσιγκτον του 2024 αποκάλυψε τακτικά το πρόβλημα του ΝΑΤΟ. Έχει ξεχάσει τον σκοπό του και έχει χάσει από τα μάτια του την κεντρική του αποστολή. Η Σύνοδος Κορυφής του ΝΑΤΟ στην Ουάσιγκτον το 1978 πραγματοποιήθηκε σε μια παρόμοια γεμάτη γεωπολιτική εποχή κατά την οποία η σοβιετική απειλή φαινόταν μεγαλύτερη από ποτέ. Το ανακοινωθέν του 1978 επανέλαβε τους δύο στόχους της συμμαχίας – τη διατήρηση της ασφάλειας και την επιδίωξη της ύφεσης. Η ύφεση ως έννοια δεν ήταν τόσο συναισθηματικά φορτισμένη όσο σήμερα. Ο ορθολογισμός βασίλευε. Ακόμα κι έτσι, αυτό δεν ήταν ένα νεύμα για «κατευνασμό» ή αδυναμία – ακόμη και το 1978, η συμμαχία επανέλαβε τη σημασία της διατήρησης της «επαγρύπνησης» και της διατήρησης της «άμυνας στο επίπεδο που κατέστη απαραίτητο».
Ακόμη και οι μη παραδοσιακές απειλές όπως ο υβριδικός πόλεμος ή οι προκλήσεις της γκρίζας ζώνης αντιμετωπίστηκαν σκόπιμα το 1978. Η σύνοδος κορυφής του ΝΑΤΟ του 1978 επισήμανε επαναλαμβανόμενες περιπτώσεις στις οποίες η Σοβιετική Ένωση και ορισμένοι από τους συμμάχους της έχουν εκμεταλλευτεί καταστάσεις αστάθειας και περιφερειακής σύγκρουσης. Η συμμαχία αρνήθηκε να αποφύγει την ατολμία της για τον εκσυγχρονισμό και την ενίσχυση της στρατιωτικής ικανότητας της Ευρώπης.
Η Σύνοδος Κορυφής της Ουάσιγκτον το 1999 γιόρτασε τα πενήντα γενέθλια της συμμαχίας. Το ΝΑΤΟ υπέγραψε μια ατζέντα για τον 21ο αιώνα εν μέσω ενός κόσμου συγκρούσεων και παγιωμένου στρατηγικού ανταγωνισμού. Ο πόλεμος του Κοσσυφοπεδίου μαινόταν και οι σύμμαχοι του ΝΑΤΟ έθεσαν εμπάργκο στο πετρέλαιο με προορισμό την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γιουγκοσλαβίας. Σε σύγκριση με σήμερα, η Ευρώπη παραμένει καταναλωτής ρωσικών υδρογονανθράκων, μολονότι συχνά παρακάμπτει τις κυρώσεις μέσω τεχνικών εφευρημάτων. Πάρτε για παράδειγμα την Ιταλία. Η Ιταλία λαμβάνει μεγάλο μέρος του φυσικού της αερίου από την Αυστρία και η Αυστρία αύξησε τις εισαγωγές ρωσικού αερίου από 80% σε 95% τα τελευταία δύο χρόνια.
Φυσικά, η σύνοδος κορυφής του 1999 είδε την προσαρμογή του Σχεδίου Δράσης για την Ένταξη στο ΝΑΤΟ, οι οποίοι κανόνες σήμερα εμποδίζουν την ένταξη της Ουκρανίας. Ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες συμμετείχαν στη Σύνοδο Κορυφής της Ουάσιγκτον το 2024 με ένα σαφές μήνυμα προς το Κίεβο ότι η ένταξη δεν ήταν στο τραπέζι, οι τυχαίες κοινοτοπίες της οικοδόμησης μιας «γέφυρας» για την ένταξη είναι στην καλύτερη περίπτωση ανειλικρινείς. Η Σύνοδος Κορυφής της Ουάσιγκτον το 1999 έκανε καλά που διατύπωσε τη βασική τριπλή εντολή του ΝΑΤΟ:
- Να παρέχει ασφάλεια ως ένα από τα θεμέλια για έναν σταθερό Ευρωατλαντικό,
- Να υπάρχει ως συμβουλευτικό φόρουμ για θέματα που επηρεάζουν ζωτικά συμφέροντα και
- Να παρέχει αποτροπή και άμυνα κατά της επιθετικότητας στα κράτη μέλη.
Η Σύνοδος Κορυφής της Ουάσιγκτον του ΝΑΤΟ το 2024 ήταν επιδεικτική για το θεαθήναι και χιλιόμετρα μακριά από τις συνόδους κορυφής πριν από δεκαετίες. Οι εξωτερικές απειλές παρατίθενται, όπως μια λίστα αγορών, από την Κίνα στη Ρωσία έως το Ιράν. Λείπει το σχέδιο της συμμαχίας να ανταγωνιστεί και να εξασφαλίσει τον εαυτό της. Ούτε υπάρχει διατύπωση του τι είναι στην πραγματικότητα η διεθνής τάξη βασισμένη σε κανόνες και πώς είναι το ζωτικό συμφέρον.
Αν το ΝΑΤΟ δεν είχε ήδη σηματοδοτήσει τη μη σοβαρότητά του, η βαθύτερη ενίσχυση της Ασίας στη Σύνοδο Κορυφής του 2024 σίγουρα το έκανε. Εάν ο στρατηγικός στόχος του ΝΑΤΟ σήμερα είναι να εκσυγχρονίσει το ΝΑΤΟ για μια νέα εποχή συλλογικής άμυνας, τότε σύμφωνα με τον βασικό ορισμό της Συνθήκης της Ουάσιγκτον, αυτό δεν περιλαμβάνει κράτη όπως η Αυστραλία ή η Νέα Ζηλανδία. Και οι δύο βρίσκονται πολύ νότια του Τροπικού του Καρκίνου και των ορίων της γεωγραφικής ζώνης του ΝΑΤΟ για συλλογική άμυνα.
Ωστόσο, οι ηγέτες της Αυστραλίας, της Ιαπωνίας, της Νέας Ζηλανδίας και της Δημοκρατίας της Κορέας εμφανίστηκαν εξέχοντα σε δραστηριότητες συνόδων κορυφής ή ευκαιρίες φωτογραφίας. Το ΝΑΤΟ της δεκαετίας του ’90 και της δεκαετίας του ’70 γνώριζε τον σκοπό του και επέδειξε την απαραίτητη στρατηγική αυτοσυγκράτηση στα γεωγραφικά του όρια. Το ΝΑΤΟ πρέπει να επιστρέψει στην αρχή του και να ανακαλύψει ξανά τον κύριο σκοπό του ο οποίος είναι να ενισχύσει την ασφάλεια και τη σταθερότητα του Ευρωατλαντικού χώρου.
Η παγκοσμιοποίηση μπορεί να έκανε τον κόσμο μικρότερο και πιο διασυνδεδεμένο, αλλά ο χρόνος δεν άλλαξε τη γεωγραφία. Η Ασία δεν είναι Ευρώπη. Ενώ και οι δύο περιφέρειες μοιράζονται προκλήσεις και ευκαιρίες ασφάλειας, αυτές απλώς δεν είναι ζωτικής σημασίας. Δεν συνεπάγεται ότι μια προσπάθεια επανασχεδιασμού του χάρτη στην Ευρώπη απαιτεί αυστραλιανή παρέμβαση.
Αναμφισβήτητα, το Πεκίνο θα προχωρήσει στην Ταϊβάν σύμφωνα με τη δική του εκτίμηση κόστους-οφέλους. Η ιδέα ότι η περαιτέρω εμπλοκή της Ουάσιγκτον στον αγώνα του Κιέβου θα άλλαζε κατά κάποιο τρόπο τον λογισμό του Πεκίνου, είναι εξαιρετικά απλοϊκή και επικίνδυνη. Αλλά εδώ βρισκόμαστε σήμερα όταν πρόκειται για την έννοια της αποτροπής. Έχει γίνει άσκηση ανοησίας και αυτοεξευτελισμού.
Η Σύνοδος Κορυφής της Ουάσιγκτον του 2024 υπογράμμισε τη δέσμευση του ΝΑΤΟ να γίνει ο κορυφαίος διεθνής οργανισμός για την κατανόηση και την προσαρμογή στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και των ακραίων καιρικών συνθηκών στην ασφάλεια. Ωστόσο, πριν από πέντε χρόνια, ο Γενικός Γραμματέας του ΝΑΤΟ Γενς Στόλτενμπεργκ είπε: «Το ΝΑΤΟ δεν είναι το εργαλείο για την επίλυση της πρόκλησης της κλιματικής αλλαγής. Το ΝΑΤΟ δεν θα είναι το εργαλείο ή η διεθνής πλατφόρμα όπου κάνουμε συμφωνίες για την κλιματική αλλαγή».
Σήμερα, ο σκοπός του ΝΑΤΟ είναι να αμυνθεί ενάντια σε όλες τις απειλές και προκλήσεις, σε όλους τους τομείς και σε πολλαπλές στρατηγικές κατευθύνσεις. Αυτό θα ήταν αστείο αν δεν ήταν τόσο σοκαριστικό. Αν το ΝΑΤΟ είναι να είναι τα πάντα για όλους, τότε απλά έχει οριστεί να μην είναι τίποτα για όλους. Η Ασία, κάτω από την κατασκευή της πολιτικής έννοιας του Ινδό-Ειρηνικού, έχει γίνει προφανώς ένα μπάλωμα στη συγκεχυμένη ταυτότητα του ΝΑΤΟ.
Συνολικά, το αφήγημα του ΝΑΤΟ για τη σταθερότητα και τη συνοχή της συμμαχίας περιορίζεται με τους διμερείς δεσμούς πολλών μελών με τη Μόσχα, το Πεκίνο ή για ορισμένα κράτη μέλη και τα δύο. Η Σύνοδος Κορυφής του 2024 σημείωσε ότι η Κίνα δεν μπορεί να επιτρέψει τον μεγαλύτερο πόλεμο στην Ευρώπη στην πρόσφατη ιστορία χωρίς αυτό να επηρεάσει αρνητικά τα συμφέροντα και τη φήμη της. Το να ξεχωρίζουμε την Κίνα στη Σύνοδο Κορυφής της Ουάσιγκτον το 2024, αλλά και να μην απαιτούμε περισσότερα από τα κράτη μέλη που έχουν εισαγάγει το Πεκίνο σε κάθε γωνιά και γωνιά των οικονομιών τους, είναι διπρόσωπο.
Ωστόσο, η Κίνα συνεχίζει να επιτρέπει τον πόλεμο, πουλώντας drones τόσο στην Ουκρανία όσο και στη Ρωσία, ενώ διατηρεί οικονομικές σχέσεις με μεγάλο μέρος του ΝΑΤΟ. Απλά κοιτάξτε τις ευρωπαϊκές λιμενικές υποδομές. Οι επιπτώσεις της διπλής χρήσης είναι προφανείς για το θαλάσσιο εμπόριο και την τοποθέτηση ναυτικών περιουσιακών στοιχείων. Η Ελλάδα, η Τουρκία και η Ισπανία φιλοξενούν λιμάνια στα οποία η Κίνα έχει πλειοψηφικό μερίδιο. Η Ιταλία, η Γαλλία, η Ολλανδία και η Γερμανία έχουν λιμάνια στα οποία η Κίνα είναι μέτοχος μειοψηφίας. Εντυπωσιακά για την έδρα του ΝΑΤΟ, το λιμάνι του Βελγίου διαθέτει έναν τερματικό σταθμό με σημαντικό κινεζικό μερίδιο.
Αναλογιζόμενος τις Συνόδους Κορυφής του ΝΑΤΟ στην Ουάσιγκτον μέσα από την ιστορία, είναι προφανές ότι πολύ λίγα είναι νέα όσον αφορά τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η συμμαχία. Η απάντηση, ωστόσο, έχει γίνει η κεντρική ανεπάρκεια του ΝΑΤΟ. Η συμμαχία έχει ωθηθεί και τραβηχτεί σε πάρα πολλές κατευθύνσεις και έχει χάσει από τα μάτια της τις βασικές της ευθύνες.
Πριν από ένα τέταρτο του αιώνα, το ΝΑΤΟ αντιμετώπιζε πώς να διασφαλίσει αποτελεσματική παραγωγή και διαθεσιμότητα προηγμένων όπλων και τεχνολογίας για την υποστήριξη της ασφάλειας για όλα τα μέλη του.
Πρέπει να προκύψουν δύσκολες επιλογές, ιεράρχηση προτεραιοτήτων και επιστροφή στις πρώτες αρχές από τον επερχόμενο Γενικό Γραμματέα Mark Rutte. Μόνο τότε η συμμαχία θα εξασφαλίσει μακροζωία με οποιοδήποτε ουσιαστικό τρόπο.
Το ΝΑΤΟ κάποτε ασχολήθηκε αποκλειστικά με την άμυνα της Ευρώπης, μέχρι που έπαψε να το κάνει. Αντίθετα, η συμμαχία ανακαλεί φιλοδοξίες πριν από ένα τέταρτο του αιώνα. Αυτό δεν είναι πρόοδος αλλά απλή διεκπεραίωση. Η Σύνοδος Κορυφής του ΝΑΤΟ το 2025 θα πραγματοποιηθεί στην Ολλανδία. Ας ελπίσουμε ότι ο κ. Rutte έχει ένα ουσιαστικό σχέδιο.
Με πληροφορίες από : nationalinterest.org
* Ο Αντώνης Βασιλείου είναι Αντιστράτηγος ΜΧ (εα), Διπλωματούχος Πολιτικός Μηχανικός, MSc Επιχειρησιακός Ερευνητής, τ. Σύμβουλος ΟΑΣΕ επί Συμβατικών Εξοπλισμών και τ. Μελετητής των Συστημάτων Διοικήσεως και Ελέγχου Πληροφοριών του ΝΑΤΟ.