Η Σύμβαση του Montreux, η διώρυγα της Κωνσταντινούπολης και οι στρατηγικές επιπτώσεις της.

  •  
  •  
  •  

Γράφει ο Αντιστράτηγος (ε.α.) Αντώνης Βασιλείου*.

Η γεωγραφική θέση της Κωνσταντινούπολης, η πλούσια πολιτιστική της κληρονομιά, ο θρησκευτικός συμβολισμός και η θέση της ως σταυροδρόμι σημαντικών εμπορικών οδών, οδήγησαν τον Ναπολέοντα Βοναπάρτη να δηλώσει κάποτε ότι «αν η γη ήταν ένα μόνο κράτος, η Κωνσταντινούπολη θα ήταν η πρωτεύουσα της». Εγκλωβισμένη μεταξύ Ευρώπης και Ασίας, η Κωνσταντινούπολη απολαμβάνει από καιρό μια στρατηγική θέση, ένας σημαντικός ιστορικός ρόλος που πιθανότατα θα διαδραματίσει και στο μέλλον.

Η Κωνσταντινούπολη υπήρξε από καιρό η νοτιοανατολική πύλη της Ευρώπης και η μόνη θαλάσσια διέλευση για τα κράτη της Μαύρης Θάλασσας προς την ευρύτερη Μεσόγειο. Δεν είναι μόνο η γεωγραφική πτυχή που κάνει την Κωνσταντινούπολη μια πολύ σημαντική πόλη, αλλά πολλά μεγάλα έργα που πραγματοποιήθηκαν τα τελευταία χρόνια, τα οποία σίγουρα ενισχύουν την στρατηγική σημασία της Πόλης.

Από την άφιξη του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP) το 2002, οι αρχές πραγματοποίησαν πολλά τολμηρά έργα για την ενίσχυση της αξίας της Κωνσταντινούπολης ως μεγαλούπολης με στρατηγική σημασία. Η τρίτη γέφυρα που συνδέει τις ασιατικές και ευρωπαϊκές πλευρές της Κωνσταντινούπολης με το Βόσπορο ήταν ανοιχτή το 2016. Ομοίως, το αεροδρόμιο της Κωνσταντινούπολης άνοιξε στο κοινό το 2018 και έγινε το μεγαλύτερο αεροδρόμιο στον κόσμο. Επιπλέον, η Τουρκία εγκαθιδρύει σήμερα ένα ακόμη μεγαλύτερο έργο, ανοίγοντας ένα κανάλι νερού για τη σύνδεση της Μαύρης Θάλασσας με τη Θάλασσα του Μαρμαρά, και επομένως με τις θάλασσες του Αιγαίου και της Μεσογείου.

Το τουρκικό προσωπικό λήψης αποφάσεων ανταποκρίθηκε με ενθουσιασμό στο κανάλι της Κωνσταντινούπολης, το οποίο πολλοί στρατηγικοί πιστεύουν ότι θα είναι ένα παιχνίδι αλλαγής με στρατηγικές επιπτώσεις τόσο στη Μαύρη όσο και στη Μεσόγειο Θάλασσα.

Λαμβάνοντας υπόψη το τεράστιο κόστος του, η δημιουργία ενός καναλιού σχεδόν παράλληλου με τον Βόσπορο εγείρει πολλά ερωτήματα σχετικά με τις πραγματικές προθέσεις του έργου καθώς και τις επιπτώσεις του. Τα ακόλουθα θα παρουσιάσουν το έργο, τη στρατηγική του σημασία και τα συναφή συμφέροντα των μεγάλων διεθνών παραγόντων, χωρίς να παραβλέψουν τη γεωπολιτική σημασία της Κωνσταντινούπολης, τα υπέρτατα συμφέροντα της Τουρκίας και τη χρήση της γεωγραφίας στην Άγκυρα στην πολιτική για να επιτύχει το όραμά της για ενίσχυση του περιφερειακού της ρόλου.

Στο απόγειο της δημοτικότητάς του, τότε ο Τούρκος πρωθυπουργός Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν ανακοίνωσε σε διαδήλωση το 2011 ότι η Τουρκία θα δημιουργήσει το πολυαναμενόμενο κανάλι της Κωνσταντινούπολης. Αυτό ήταν ένα όνειρο που έγινε πραγματικότητα για πολλούς, ειδικά για τους Τούρκους που θεωρούν τους εαυτούς τους τη ροή ενός μεγάλου έθνους που βασίζεται σε μια μακρά πλούσια ιστορία που σχετίζεται με την οθωμανική δύναμη.

Ξεκινώντας με τον Σουλτάνο Σουλεϊμάν τον Μεγαλοπρεπή, η κατασκευή της διώρυγας της Κωνσταντινούπολης προτάθηκε πολλές φορές στην ιστορία. Στα μέσα του 16ου αιώνα, ο γνωστός αρχιτέκτονας Suleiman Mimar Sinan επινόησε τα σχέδια για το έργο. Ωστόσο, εγκαταλείφθηκε για άγνωστους λόγους. Πολλοί άλλοι Οθωμανοί Σουλτάνοι προσπάθησαν να αναβιώσουν το έργο, αλλά όλοι απέτυχαν να το πράξουν.

Η διώρυγα αυτή, το μεγαλύτερο κατασκευαστικό έργο που ανέλαβε ποτέ το κυβερνών κόμμα AKP, θα κατασκευαστεί στην ευρωπαϊκή πλευρά της Κωνσταντινούπολης και θα συνδέει τη Μαύρη Θάλασσα με τη Θάλασσα του Μαρμαρά. Θα έχει μήκος 50 χιλιόμετρα, πλάτος περίπου 150 μέτρα και βάθος 25 μέτρα. Το έργο περιλαμβάνει επίσης την κατασκευή νέων λιμένων, γεφυρών, επιχειρήσεων, τουριστικών περιοχών, τεχνητών λιμνών κ.λπ. Αναμένεται να κοστίσει περί τα 25 δισεκατομμύρια δολάρια και έχει προγραμματίζεται να λειτουργήσει το 2023 με την 100η  επέτειο από την ίδρυση της Τουρκικής Δημοκρατίας.

Ο Ερντογάν τονίζει πάντα τη γεωπολιτική σημασία του έργου δηλώνοντας ότι «εάν η Τουρκία επιθυμεί να γίνει παγκόσμιος παίκτης, το έργο αυτό είναι αναγκαιότητα και όχι μόνο όνειρο». Επιπλέον, «η διώρυγα θα φέρει μεγάλο κύρος στην Τουρκία και σημαντικά έσοδα».

Μια άλλη συλλογιστική για την ίδρυση της διώρυγας της Κωνσταντινούπολης σχετίζεται με τη Σύμβαση του Montreux του 1936 που ισχύει για τα θαλάσσια στενά του Βοσπόρου και τις προσπάθειες της Τουρκίας να την παρακάμψει υπό την αναθεωρητική της ιδεολογία. Η σύμβαση αυτή που έχει υπογραφεί από όλα τα κράτη στην ευρύτερη περιοχή, μεταξύ των οποίων και την Ελλάδα, παραχωρεί στην Τουρκία τον πλήρη έλεγχο των Στενών και εγγυάται την ελεύθερη ναυσιπλοΐα σε καιρό ειρήνης. Με έναρξη ισχύος από το 1936, η Σύμβαση ρυθμίζει την ελεύθερη διάβαση των πλοίων από τα δύο τουρκικά στενά (Βοσπόρου και Δαρδανελίων) ως προς τον αριθμό, τη χωρητικότητα και τα οπλισμό τους.

Η σύμβαση στερεί την απόλυτη κυριαρχία της Τουρκίας επί των στενών και διαφοροποιεί τα δικαιώματα των κρατών της Μαύρης Θάλασσας και άλλων κρατών. Η Σύμβαση καθιέρωσε την ελεύθερη διέλευση μέσω των στενών του Βοσπόρου και των Δαρδανελίων μόνο για εμπορικά πλοία. Εν τω μεταξύ, περιορίζει σημαντικά την τάξη και τον εκτοπισμό στρατιωτικών πλοίων για έθνη εκτός της Μαύρης Θάλασσας. Τα έθνη της Μαύρης Θάλασσας μπορούν να μετακινούν στρατιωτικά πλοία οποιασδήποτε τάξης μέσα από τα στενά κατά τη διάρκεια της ειρήνης, ενημερώνοντας εκ των προτέρων τις τουρκικές αρχές.

Στην πράξη, η Σύμβαση του Montreux ορίζει τα εξής: όλα τα μη στρατιωτικά πλοία μπορούν να περάσουν ελεύθερα από τα δύο τουρκικά στενά σε περιόδους ειρήνης, ενώ τα στρατιωτικά πλοία υπόκεινται σε περιορισμούς. Δεν μπορούν να περάσουν ταυτόχρονα περισσότερα από εννέα κρατικά πολεμικά πλοία εκτός της Μαύρης Θάλασσας, με συνολική χωρητικότητα 30.000 τόνων το πολύ, και επιτρέπεται να παραμείνουν στη Μαύρη Θάλασσα για όχι περισσότερο από 21 ημέρες. Τα κρατικά πολεμικά πλοία εκτός της Μαύρης Θάλασσας που διέρχονται από τα στενά πρέπει να είναι λιγότερο από 15.000 τόνους. Αυτό θέτει περιορισμούς σε κράτη και οντότητες που δεν ανήκουν στη Μαύρη Θάλασσα, όπως οι ΗΠΑ, οι ευρωπαϊκές δυνάμεις και οι επιχειρήσεις του ΝΑΤΟ στη Μαύρη Θάλασσα. Μόνο πλοία οιασδήποτε χωρητικότητας  των κρατών της Μαύρης Θάλασσας όπως η Βουλγαρία, η Ρουμανία, η Ουκρανία, η Ρωσία και η Γεωργία μπορούν να περάσουν από τα στενά αφού ενημερώσουν τις τουρκικές αρχές.

Οι όροι της Σύμβασης εξυπηρετούσαν τουρκικά και σοβιετικά συμφέροντα δίνοντας στην Τουρκία στρατιωτικό έλεγχο επί των στενών και διαβεβαιώνοντας τη σοβιετική και αργότερα ρωσική κυριαρχία επί της Μαύρης Θάλασσας. Οι όροι ήταν μια αντανάκλαση της τότε διεθνούς κατάστασης και της ισορροπίας στην εξουσία μεταξύ της αυξανόμενης σοβιετικής κυριαρχίας, της παρακμής των ευρωπαϊκών κρατών μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και της αμερικανικής σχεδόν αδιαφορίας για τις διεθνείς υποθέσεις στα μέσα της δεκαετίας του 1930.

Τελικά, η Σύμβαση του Montreux χρησίμευσε για να περιορίσει την ικανότητα των δυτικών διεθνών δυνάμεων να περιηγούνται ελεύθερα στη Μαύρη Θάλασσα, είτε για να υπονομεύσουν τη σοβιετική και τη ρωσική κυριαρχία εκεί, είτε για να αποτελέσουν στρατιωτική απειλή για τη σοβιετική και αργότερα ρωσική ηπειρωτική χώρα.

Για την Τουρκία, η διεθνής κατάσταση που περιλαμβάνεται στη Σύμβαση του Montreux έχει λήξει. Η Ρωσία δεν μπορεί πλέον να κυριαρχεί αποκλειστικά στη Μαύρη Θάλασσα, οι Ηνωμένες Πολιτείες και το ΝΑΤΟ ανησυχούν πολύ περισσότερο για τις υποθέσεις του Εύξεινου Πόντου και των Βαλκανίων από ό,τι στο παρελθόν και η τουρκική ηγεσία δεν βλέπει πλέον την Τουρκία ως οπαδό της Δύσης ή ως χαμένη μεταξύ Ανατολής και Δύσης, αλλά μάλλον ως δύναμη που φιλοδοξεί να διαδραματίσει ρόλο μεγαλύτερο από απλώς ως περιθωριακή περιφερειακή δύναμη. Η Τουρκία επιδιώκει να το επιτύχει αυξάνοντας τη στρατηγική και γεωπολιτική αξία της στις διεθνείς δυνάμεις μέσω της χρήσης της γεωγραφίας, η οποία περιλαμβάνει την αναγκαιότητα δημιουργίας της διώρυγας της Κωνσταντινούπολης.

Ομοίως, η Τουρκία στοχεύει στην παράκαμψη της Σύμβασης του Μοντρέ με τον πλήρη έλεγχο της διέλευσης της νέας διώρυγας, όσον αφορά τα τουρκικά συμφέροντα και όχι τα κοινά διεθνή συμφέροντα που διέπονται από διεθνείς συνθήκες και συμβάσεις.

Η στρατηγική σημασία του καναλιού της Κωνσταντινούπολης.

Η Σύμβαση του Montreux συνέβαλε σημαντικά στη μείωση του κινδύνου συγκρούσεων στην περιοχή του Εύξεινου Πόντου καθώς και στην προστασία της περιοχής από στρατιωτικοποίηση ή/και στρατιωτική κλιμάκωση. Σύμφωνα με τους όρους της Σύμβασης, και λόγω της γεωγραφικής της θέσης, η Τουρκία έχει λάβει εντολή από τις μεγάλες δυνάμεις να εφαρμόσει ένα σύστημα που εξυπηρετεί τα συμφέροντα τους και όχι τα δικά της.

Για την αναθεωρητική ηγεσία του ΑΚΡ το κανάλι της Κωνσταντινούπολης θα γίνει όργανο στο οπλοστάσιο του καθεστώτος Ερντογάν στις συνεχείς προσπάθειές του να εμπλέξει την Τουρκία σε περιφερειακά γεωπολιτικά παιχνίδια.

Η κατασκευή της διώρυγας της Κωνσταντινούπολης θα ενισχύσει τη θέση της Τουρκίας σε οποιαδήποτε διαπραγμάτευση σχετικά με το καθεστώς του Εύξεινου Πόντου και θα δώσει στην Άγκυρα τη δυνατότητα να διεξάγει άμεσες διαπραγματεύσεις με σημαντικούς διεθνείς παράγοντες, αναγνωρίζοντας έτσι τον περιφερειακό της ρόλο. Επιπλέον, το κανάλι της Κωνσταντινούπολης μπορεί να οδηγήσει σε αγώνα στρατιωτικοποίησης στην περιοχή δημιουργώντας στρατηγικές δυσκολίες για τη Ρωσία. Τα τελευταία αποτελέσματα προκύπτουν από την αναμενόμενη εξουσιοδότηση των πολεμικών πλοίων των ΗΠΑ και του ΝΑΤΟ να εισέρχονται άνευ περιορισμών  στη Μαύρη Θάλασσα, κάτι που θα αναγκάσει τις μεγάλες διεθνείς δυνάμεις να λάβουν υπόψη τους τα συμφέροντα γεωπολιτικής και ασφάλειας της Τουρκίας.

Με την ίδρυση της διώρυγας, η Τουρκία θα έχει την ικανότητα να καθορίζει στρατηγικά κανονισμούς για τη θαλάσσια κυκλοφορία κατά τη διακριτική της  ευχέρεια και επομένως να αυξήσει τη δική της γεωπολιτική επιρροή στην περιοχή. Το άνοιγμα μιας νέας πλωτής οδού, που υπόκειται στην κυριαρχία της Τουρκίας και την αποδεσμεύει από τη Σύμβαση του Μοντρέ, θα δώσει στην Άγκυρα την ευκαιρία να παρακάμψει τα όρια που επιβάλλονται στον στρατηγικό έλεγχο των στενών από τη Σύμβαση.

Μεταξύ 2018 και 2021, η Ρωσία εξέφρασε πολλές φορές τις ανησυχίες της σχετικά με την κατασκευή μιάς διώρυγας υπό την πλήρη τουρκική κυριαρχία, δεδομένου ότι το κανάλι θα υπονόμευε τα στρατηγικά συμφέροντα της Ρωσίας. Η Μόσχα φοβάται ότι το ΝΑΤΟ ή κάποιος άλλος αντίπαλος συνδυασμός κρατών, θα μπορούσε να εισάγει οποιαδήποτε ποσότητα πολεμικών πλοίων ανά πάσα στιγμή στη Μαύρη Θάλασσα και να απειλήσουν τη ρωσική εθνική ασφάλεια. Ομοίως η κατασκευή της διώρυγας της Κωνσταντινούπολης, θα μπορούσε να διαδραματίσει σημαντικό γεωπολιτικό ρόλο στην κατάρρευση της ρωσικής στρατηγικής επιρροής στην περιοχή της Μαύρης Θάλασσας.

Στην αντίθετη πλευρά, η κατασκευή της διώρυγας είναι καλή είδηση ​​για τις ΗΠΑ, καθώς θα μπορούσαν εύκολα να στείλουν τα πολεμικά τους πλοία στη Μαύρη Θάλασσα εάν ξέσπασε πόλεμος με τη Ρωσία. Ωστόσο, η Ουάσινγκτον θα πρέπει αναμφίβολα να κάνει σημαντικές παραχωρήσεις στην Τουρκία. Οι ΗΠΑ αν και δεν έχουν εκφράσει ακόμη δημόσια τη γνώμη τους για το έργο, δεν φαίνεται να  επιθυμούν να παρέμβουν στην ισορροπία δυνάμεων σε μια περιοχή σαφούς και βιώσιμης ρωσικής επιρροής.

Για την Ευρωπαϊκή Ένωση, η δημιουργία της διώρυγας της Κωνσταντινούπολης είναι ένα πραγματικό στρατηγικό δίλημμα. Από τη μία πλευρά, μπορεί στρατηγικά να επωφεληθεί από οποιαδήποτε μείωση της επιρροής της ρωσικής νέμεσης, η οποία θα ενίσχυε την ικανότητα των ευρωπαϊκών μεγάλων δυνάμεων να επηρεάσουν τις περιοχές του Εύξεινου Πόντου και των Βαλκανίων. Από την άλλη πλευρά, ο αποκλειστικός έλεγχος της διώρυγας από την Τουρκία θα μετατραπεί σε αύξηση της επιρροής και του ρόλου της Άγκυρας, η οποία δεν ωφελεί μακροπρόθεσμα τις Βρυξέλλες, καθώς η Τουρκία θα είναι πιο ανεξάρτητη στις ενέργειες της και δεν θα λαμβάνει υπόψη της τα συμφέροντα των Ευρωπαϊκών δυνάμεων.

Συμπέρασμα

Ο Τούρκος πρόεδρος και το κυβερνόν AKP αναβίωσαν το παλιό οθωμανικό μεγάλο έργο για τη δημιουργία ενός υδάτινου διαδρόμου βόρεια της Κωνσταντινούπολης, για τη σύνδεση της Μαύρης Θάλασσας με την  Μεσόγειο.

Κατασκευάζοντας τη διώρυγα της Κωνσταντινούπολης, η Τουρκία επιδιώκει να παρακάμψει τη Σύμβαση του Μοντρέ και να λειτουργήσει τη διώρυγα σύμφωνα με τα δικά της στρατηγικά συμφέροντα. Το τουρκικό αυτό φαραωνικό έργο παρέχει ένα ζωντανό παράδειγμα τρόπου εκμετάλλευσης της γεωγραφίας στο στρατηγικό και το γεωπολιτικό πεδίο.

Η Άγκυρα προσπαθεί να είναι βασικός παίκτης σε μεγάλα γεωπολιτικά παιχνίδια στην περιοχή παρουσιάζοντας τον εαυτό της ως πολύτιμο συνεργάτη σε όλες τις μεγάλες δυνάμεις. Με άλλα λόγια, αναβάθμιση του ρόλου της από μέλος συμμαχιών που δεν λαμβάνουν υπόψη τα συμφέροντα της, σε πρωταγωνιστικό ρόλο καθοριστικό των δικών της υποθέσεων.

Η δημιουργία της διώρυγας της Κωνσταντινούπολης θα αυξήσει τη γεωπολιτική θέση της Τουρκίας στην περιοχή, θα κάνει τις άλλες δυνάμεις πιο ευέλικτες στην αντιμετώπιση της και θα αναγνωρίσει το ρόλο της στην περιοχή ως σημαντικού παράγοντα. Το τελικό παιχνίδι της διώρυγας είναι να ωφεληθούν τα στρατηγικά συμφέροντα της Τουρκίας και να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο για διαπραγματεύσεις με μεγάλους διεθνείς παράγοντες.

Παρά την απόρριψη του έργου από την Ρωσία και την έλλειψη δυτικού ενθουσιασμού για αυτό, η Τουρκία προσπαθεί να το υλοποιήσει λαμβάνοντας υπόψιν τα υπέρτατα εθνικά και στρατηγικά της συμφέροντα έναντι οποιωνδήποτε άλλων θεμάτων, παραβλέποντας ακόμη και την περίπτωση η εν λόγω διώρυγα να γίνει θηλιά στο λαιμό της.

Με πληροφορίες από armenianweekly.com

* Ο Αντώνης Βασιλείου είναι Αντιστράτηγος (εα), Διπλωματούχος Πολιτικός Μηχανικός, MSc Επιχειρησιακός Ερευνητής, τ. Σύμβουλος ΟΑΣΕ επί Συμβατικών Εξοπλισμών και τ. Μελετητής των Συστημάτων Διοικήσεως και Ελέγχου Πληροφοριών του ΝΑΤΟ (www.antoniosvasileiou.gr).

Τα άρθρα και τα σχόλια που δημοσιεύονται στην ιστοσελίδα αυτή εκφράζουν απαραίτητα τους συγγραφείς. Η ιστοσελίδα δεν λογοκρίνει τις γνώμες των συνεργατών της. Επίσης ΑΠΑΓΟΡΕΥΕΤΑΙ η αναδημοσίευση των άρθρων και των σχολίων χωρίς την αναφορά της σελίδας ως πηγή.

  •  
  •  
  •  
Leave a Reply

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *